“ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੀਏ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਬਣਾ ਸਕੇ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ...”
(16 ਅਗਸਤ 2026)
15 ਅਗਸਤ ਸਿਰਫ ਕੈਲੰਡਰ ਦੀ ਇੱਕ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਉਹ ਧੜਕਣ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਦਿਨ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਦੀਆਂ ਦੀ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੂਰਜ ਦੇਖਿਆ। ਇਸ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਸਾਡੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ਨਾਲ ਅਦਾ ਕੀਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਲ ਕੋਠੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਵਾਨੀ ਗੁਜ਼ਾਰੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੋੜੇ ਖਾਧੇ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹੱਸਦਿਆਂ-ਹੱਸਦਿਆਂ ਫਾਂਸੀ ਦਾ ਰੱਸਾ ਚੁੰਮ ਲਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਸੁਖਦੇਵ, ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਆਜ਼ਾਦ, ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਾਣੇ-ਅਣਜਾਣੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਿਰਫ ਹਰ ਸਾਲ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾ ਕੇ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮਿਠਾਈਆਂ ਵੰਡ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਲੈਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇ, ਇਨਸਾਫ ਸਭ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਹੋਵੇ, ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਹੱਥ ਨਾ ਫੈਲਾਉਣਾ ਪਵੇ, ਕਿਸੇ ਬੇਕਸੂਰ ਨੂੰ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣਾ ਪਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਉਸਦੇ ਘਰ ਦੀ ਗਰੀਬੀ ਤੈਅ ਨਾ ਕਰੇ।
ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਿਲਿਆਂ ਅੱਜ ਕਈ ਦਹਾਕੇ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਸੜਕਾਂ, ਪੁਲਾਂ, ਉਦਯੋਗ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ (ਪੁਲਾੜ) ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮੰਚ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਸਮਾਨ ਦੀਆਂ ਉਚਾਈਆਂ ਛੂਹ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਦਾ ਲੋਹਾ ਮਨਵਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਪਹਿਰਾਵਿਆਂ, ਰਸਮਾਂ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਸਾਡੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੇਰਲ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਕੰਢਿਆਂ ਤਕ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਬਰਫੀਲੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਤਕ ਭਾਰਤ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਸਵੀਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਮੂੰਹ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਭਾਰਤ ਬਣ ਸਕਿਆ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ? ਕੀ ਅੱਜ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਹੀ ਮੌਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜੋ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਅੱਜ ਇਨਸਾਫ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਾਡੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਰੀਬ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਉਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬੱਚਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਸਾਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਦੌਲਤ ਦੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਕਾਰਾਂ, ਵੱਡੇ ਘਰ ਅਤੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਜੀਵਨ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਜਿਹੇ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦੋ ਵਕਤ ਦੀ ਰੋਟੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਵੇਲੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵੀ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਲਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਾੜਾ ਸਿਰਫ ਆਮਦਨ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਗਰੀਬ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਬਿਮਾਰ ਬੱਚੇ ਜਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਇਲਾਜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਤੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਬੈੱਡ ਨਹੀਂ, ਕਿਤੇ ਦਵਾਈ ਮਹਿੰਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਇਲਾਜ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੱਡਾ ਫਰਕ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹਿੰਗੇ ਸਕੂਲ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮਾਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਵਧੀਆ ਸਰਕਾਰੀ ਹਸਪਤਾਲ, ਸਕੂਲ, ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ, ਖੇਡ ਮੈਦਾਨ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਤਿਆਰ ਹਾਂ? ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਮੰਦਰ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਮਸਜਿਦਾਂ, ਗਿਰਜਾਘਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਸਾਡੀ ਆਤਮਿਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਪਰ ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲ ਰੂਹ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਦਇਆ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਧਾਰਮਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਜਾਈਏ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦਾ ਗਰੀਬ ਭੁੱਖਾ ਰਹੇ, ਬੱਚਾ ਅਨਪੜ੍ਹ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਮਨੁੱਖ ਇਲਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਜ਼ਰੂਰ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਅੱਜ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮੇਜ਼ ਹੇਠਾਂ ਪੈਸੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਾਨੂੰਨ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰੀ ਲਿਖੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਅਮੀਰ ਦੋਵੇਂ ਕਾਨੂੰਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਇਨਸਾਫ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਸਾਡਾ ਸਮਾਜ ਅੱਜ ਹਿੰਸਾ, ਅਪਰਾਧ, ਨਸ਼ਿਆਂ, ਧੋਖਾਧੜੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਦੇ ਘਟਦੇ ਪੱਧਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਚੁੱਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਅਜੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਮੁਢਲੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਤਰੱਕੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਗੱਲ ਗਲੀਆਂ, ਨਾਲੀਆਂ, ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਕੰਮਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਕੰਮ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ, ਪਰ ਕੀ ਸਾਡਾ ਸੁਪਨਾ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੀ ਸੀ? ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ ਮਿਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ’ਤੇ ਸਿਰਫ ਫੁੱਲ ਨਾ ਚੜ੍ਹਾਈਏ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ।
15 ਅਗਸਤ ਦੇ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਤਿਰੰਗਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮਾਣ ਨਹੀਂ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿਰੰਗਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂਆਂ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਾਵਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਚਿਰਾਗ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਬੁਝ ਗਏ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਸਾਡੇ ਕੱਲ੍ਹ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਇਸ ਲਈ ਇਸ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਲੈ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਵੰਡੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਲਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ?
ਅਸਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਉਸ ਦਿਨ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਗਰੀਬ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਾ ਵੇਚਣੀ ਪਵੇ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਣਹਾਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਾ ਰਹਿਣਾ ਪਵੇ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਕੋਲ ਪੈਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਲਈ ਦਫਤਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨਾ ਕੱਟਣੇ ਪੈਣ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਡਰ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨਾ ਬਤੀਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇ, ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਸਿਪਾਹੀ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਹਰ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲੇ।
ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ-ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸਥਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਨਹੀਂ ਦੇਵਾਂਗੇ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਰਿਸ਼ਵਤ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗੇ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਗਰੀਬੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗੇ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਾਂਗੇ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਕਾਮਯਾਬ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਚੰਗਾ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਵਾਂਗੇ, ਤਾਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਆਉ, ਇਸ 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਤਿਰੰਗੇ ਨੂੰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਹੀ ਨਾ ਕਰੀਏ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੂਰੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਲਈਏ। ਆਉ, ਅਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਭਾਰਤ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੀਏ ਜਿੱਥੇ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਚਮਕ ਸਿਰਫ ਵੱਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਗਰੀਬ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ। ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਸਿਰਫ GDP, ਮਾਲਾਂ ਅਤੇ ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਅਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮੌਕਾ ਦੇਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਗਰੀਬੀ, ਭੁੱਖ, ਅਨਿਆਂ, ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ, ਡਰ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਤਿਰੰਗਾ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਏ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੀਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਭਵਿੱਖ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੀਏ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਹ ਭਾਰਤ ਬਣਾ ਸਕੇ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਪਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਜਾਇਆ ਸੀ?
ਜੇ ਜਵਾਬ ਅਜੇ ਵੀ “ਨਹੀਂ” ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ ਹੋਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਰਤ ਦੇਈਏ ਜਿਸ ’ਤੇ ਹਰ ਭਾਰਤੀ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਹਿ ਸਕੇ, “ਇਹ ਉਹ ਭਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਸੁਪਨਾ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।”
ਜੈ ਹਿੰਦ।
ਵੰਦੇ ਮਾਤਰਮ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (sarokar2015@gmail.com)
