“ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਅਫਸਰਸ਼ਾਹੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਜਹਿਨੀਅਤ ...”
(14 ਅਗਸਤ 2026)

ਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਪਾਠ ਸਾਨੂੰ ਸਕੂਲ, ਮੰਦਰ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਵਚਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਵਚਨ ਧਰੇ ਧਰਾਏ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਡਾਢਿਆਂ ਦੇ ਭੇੜ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨ ਦਾ ਚੈਲਿੰਜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵੈਮਾਣ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਡਾਢਿਆਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਦੁਰਕਾਰਿਆ-ਫਿਟਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਲੱਖ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਬੈਠਾ ਹੋਵੇ। ਸਾਡੇ ਇਸ ਅਜੀਬ ਵਰਤਾਰੇ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਹਾਸਲ ਹੈ।

1995 ਦਾ ਵਾਕਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਬੜੋਦਾ ਵਿਖੇ ਸੀ ਅਤੇ ਬਾਸ ਅਹਿਮਦਾਬਾਦ ਬੈਠਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਜਰਾਤ ਦਾ ਬਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਰਥਾਤ ਪੂਰੇ ਗੁਜਰਾਤ ’ਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਚਲਦਾ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਡਾਢੇ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਹੋਇਆ ਇੰਝ ਕਿ ਸੂਰਤ ਵਿਖੇ ਸਾਡੇ ਦਫਤਰ ਦੀ ਨਵੀਂ ਬਿਲਡਿੰਗ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵੱਡਾ ਸਾਬ੍ਹ ਆਖੇ ਮੈਂ ਰਿਬਨ ਕੱਟਾਂਗਾ ਤੇ ਮੇਰਾ ਸਾਬ੍ਹ ਆਖੇ ਮੈਂ ਕੱਟਾਂਗਾ। ਹੱਕ ਮੇਰੇ ਬਾਸ ਦਾ ਬਣਦਾ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਉਸਦਾ ਇਲਾਕਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਹੱਥ ਤਾਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੁਗਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਨਿਯਮ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।

ਮੈਂ ਵਡੋਦਰਾ ਕਲੱਬ ਦਾ ਸਥਾਪਤੀ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਮੈਂਬਰ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬੈਡਮਿੰਟਨ ਖੇਡਣ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੀ ਏ ਦਾ ਫੋਨ ਆਇਆ। ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਵੜਦਿਆਂ ਹੀ ਸੁਨੇਹਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਗੱਲ ਕਰੋ। ਫੋਨ ਲਾਇਆ। ਅੱਗਿਓਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਦੱਸੇ ਪੁੱਛੇ ਹੁਕਮ ਹੋਇਆ, “ਤੁਸੀਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਸੂਰਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਜਾਓ“”

ਮੈਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸੂਰਤ ਪੂਰਾ ਮਹਿਕਮਾ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਹੁਕਮ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਜੂਨੀਅਰ ਅਫਸਰ ਵੱਲੋਂ। ਇੱਕ ਦਮ ਸੁੰਨ ਜਿਹੇ ਹੋਏ ਨੇ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਐਨਾ ਕਿਹੜਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਜਾਵਾਂ, ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ?”

ਅੱਗਿਉਂ ਕੜਕਵੀਂ ਜਿਹੀ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ, “ਨਹੀਂ, ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਫੋਨ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਦੱਸਾਂਗੇ ਕੀ ਕੰਮ ਹੈ।”

ਫੋਨ ’ਤੇ ਜੂਨੀਅਰ ਅਫਸਰ ਦੇ ਹੈਂਕੜ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਗੈਰ-ਵਾਜਬ ਹੁਕਮ ਦੀ ਤਾਮੀਲ ਕਰਵਾਉਣ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਅਫਸਰ, ਦੋਵੇਂ ਜਗਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਸੁਣ ਬਈ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਚਪੜਾਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਤੇ ਭੇਜਣ ਵੇਲੇ ਕੰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਮੁਹਿੰਮ ’ਤੇ ਭੇਜਦੇ ਲਗਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਭਰੋਸੇ ਵਿੱਚ ਲਵੋ ਤਾਂ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਸਕੀਏ।”

ਹੁਣ ਤਕ ਮੈਂ ਅੰਦਰੋਂ ਤਕੜਾ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਦੇਖ ਲਓ, ਤੁਸੀਂ ਹੁਕਮ ਅਦੂਲੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ।”

ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇੱਕ ਗਰੁੱਪ ਏ ਅਫਸਰ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਹੱਕ ਅਤੇ ਫਰਜ਼ ਦੋਵੇਂ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਬਾਰੇ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਵਾਂ।”

“ਅੱਛਾ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਓਗੇ, ਦੱਸ ਦਿਆਂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ? ਅੱਗਿਓਂ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਜ਼ਰੂਰ ਦੱਸ ਦਿਓ ਅਤੇ ਪੁੱਛ ਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਹੁਕਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।”

ਫੋਨ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵੱਜਣ ਤਕ ਮੇਰੇ ਸਾਹ ਸੁੱਕੇ ਰਹੇ, ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੀ ਹੁਕਮ ਚ੍ਹੜੇਗਾ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੌਲੇ ਜਿਹੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸਿਓਂ ਅਵਾਜ਼ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਫੂਕ ਨਿਕਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, “ਚੰਗਾ ਫਿਰ... ਤੁਸੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿਓ।”

ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਚਪਨ ਵੇਲੇ ਦੇ ਮੇਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਵਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਜਹਾਲਤ ਵਿੱਚੋਂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਨੈਤਿਕਤਾ ਹੀ ਕੱਢ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਭੇੜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮੈਂ ਪਰਪੱਕ ਅਫਸਰ ਬਣਨ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨੈਤਿਕ ਗਿਰਾਵਟ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਅਫਸਰਸ਼ਾਹੀ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੁਲਾਮ ਜਹਿਨੀਅਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਤਾਂ ਹੋ ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵੱਲ ਧੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ 80 ਸਾਲ ਬੀਤਣ ਨੂੰ ਆਏ ਹਨ ਪਰ ਸਾਡੀ ਗੁਲਾਮ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਸਾਡਾ ਖਹਿੜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਹੀ, ਹੁਕਮ ਅਦੂਲੀਆਂ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)