“ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪ੍ਰਬਲ ਲਾਲਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਉਸਦੀਆਂ ...”
(29 ਸਤੰਬਰ 2028)
ਔਗੁਣਾਂ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਅਧੂਰੀ
ਆਧੁਨਿਕ ਦੌਰ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਨੇ ਇਨਸਾਨੀ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਡੰਬਣਾ ਭਰਿਆ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਦਾ ਇਹ ਆਲਮ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਦੀ ਸੂਈ ਜਿੰਨੀ ਗਤੀ ਵੀ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਝਾਕਣ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਖਪਾਤ ਦੀ ਪੱਟੀ ਬੱਝ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਹਰਾ ਮਾਪਦੰਡ ਨਾ ਸਿਰਫ ਨਿੱਜੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਣੇਬਾਣੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਅਸੰਤੁਲਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਪ੍ਰਬਲ ਲਾਲਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਉਸਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਦੇ ਪੁਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਚੰਗੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਵਡਿਆਏ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਵਗੁਣ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਰਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੀਆਂ ਰਹਿਣ। ਇਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਾਰਨ ਇਨਸਾਨ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਕਲੀ ਮੁਖੌਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਕਸ਼ਮਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮੂਲ ਆਪਾ ਕਿਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਕਾਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਰੁਟੀਆਂ ਦੀ ਫਰੋਲਾ-ਫਰੋਲੀ ਵਿੱਚ ਗਵਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਉਸ ਇਨਸਾਨ ਵਰਗੀ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿਰਾਗ ਜਗਾਉਣ ਤੁਰਿਆ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਖਬਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਉਸਦਾ ਆਪਣਾ ਘਰ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਗੁਫਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੱਤਣ ਅਤੇ ਈਰਖਾ ਦੇ ਬੀਜ ਬੀਜਦੀ ਹੈ।
ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੰਮਿਆ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੁਕਸ-ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਵਿੱਚ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕੁਝ ਸੀਮਾਵਾਂ ਅਤੇ ਔਗੁਣ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸਦੀਵੀ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਕਬੂਲਣ ਤੋਂ ਮੁੱਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੁਦ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਅੱਗ ਲਗਾਤਾਰ ਬਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਖਤ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਕੋਈ ਪਾਪ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦੇ ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਾਂਗੇ ਨਹੀਂ, ਤਦ ਤਕ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਹੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਾਨੂੰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਗਲਤ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸਮਝਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਕਿਸੇ ਵੀ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਮੁਢਲੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਮੱਸਿਆ ਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਡਾਕਟਰ ਮਰੀਜ਼ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਛੁਪੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਫੜੇ ਬਿਨਾਂ ਉਸਦਾ ਕਾਰਗਰ ਇਲਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਕੁਰੀਤੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਅੰਨ੍ਹੇ ਭਗਤ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਅਧੂਰੀ ਅਤੇ ਇਕਪਾਸੜ ਸੋਚ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਡੁੰਘਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਸਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਔਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਿਰਪੱਖ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਤੁਲਿਤ ਨਜ਼ਰੀਆ ਸਾਨੂੰ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਧੋਖੇ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਔਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਪਰਖ ਸਾਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਪਰਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਝਟਕਿਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਰੁਟੀਆਂ ’ਤੇ ਉਂਗਲ ਉਠਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਜਾਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਕਬੂਲਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਹੰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਚੀ ਨਿਮਰਤਾ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੰਕਾਰੀ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਨੇਕ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਪਰਪੱਕ ਅਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉੱਜਲੇ ਅਤੇ ਧੁੰਦਲੇ, ਦੋਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੱਖਪਾਤ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੇ। ਸਿਰਫ ਸਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਦਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕਰਨਾ ਅਕਸਰ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕੀਮਤ ਉਹੀ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸਨੇ ਹਨੇਰੇ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਲੈਣਾ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ ਸਮੇਤ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਬੁਰਾਈ ਨੂੰ ਨੰਗਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਇਮਾਨਦਾਰ, ਸਵੱਛ ਅਤੇ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਅੱਜ ਦੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਤਾਰੀਫ ਸੁਣਨ ਦੀ ਬਾਲਭੋਲੋ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਔਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਆਦਤ ਅਪਣਾ ਕੇ ਹੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਪਰਿਪੱਕ, ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (sarokar2015@gmail.com)
