“ਭਾਰਤ ਲਈ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਇੱਕ ‘ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ’ ਵਾਂਗ ਸਾਬਤ ...”
(28 ਮਾਰਚ 2026)

ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਟਕਰਾਅ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਖੇਤਰੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਸਨੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ‘ਊਰਜਾ ਯੁੱਧ’ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਗੈਸ ਹੱਬ ‘ਅਸਾਲੂਏਹ’ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੇਲ ਟਰਮੀਨਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇਰਾਨ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਰੀੜ੍ਹ ਦੀ ਹੱਡੀ ’ਤੇ ਸਿੱਧੀ ਸੱਟ ਮਾਰੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੇ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਅਮਰੀਕੀ ਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਸਾਊਦੀ-ਕਤਰ ਦੇ ਤੇਲ ਪਲਾਂਟਾਂ ਉੱਤੇ ਡਰੋਨ ਹਮਲੇ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਕੁਵੈਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰਿਫਾਇਨਰੀ ‘ਮੀਨਾ ਅਲ-ਅਹਿਮਦੀ’ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਡਰੋਨ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਭਾਰੀ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੂਨਿਟਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, “ਕਤਰ ਐਨਰਜੀ’ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਰਾਸ ਲਫਾਨ’ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟ ਨੂੰ ਹੋਇਆ ਨੁਕਸਾਨ ਇੰਨਾ ਗੰਭੀਰ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਵਿੱਚ 3 ਤੋਂ 5 ਸਾਲ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਰਾਨ ਦੀ ਇਹ ਰਣਨੀਤੀ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ‘ਜੇਕਰ ਇਰਾਨ ਦਾ ਤੇਲ ਵਿਸ਼ਵ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵਿਕੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦੇਵੇਗਾ।’

ਵਿਸ਼ਵ ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਾਹ-ਰਗ ‘ਸਟ੍ਰੇਟ ਆਫ ਹੌਰਮੂਜ਼’ ਹੈ, ਜਿੱਥੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਕੁੱਲ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦਾ ਲਗਭਗ 20% ਹਿੱਸਾ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰਣਨੀਤਕ ਜਲ-ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਇਰਾਨ ਦਾ ਦਬਦਬਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਧਮਕੀਆਂ ਨੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਖਲਬਲੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਣਾਅ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਬੀਮੇ ਅਤੇ ਕਿਰਾਏ ਦੀਆਂ ਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਜਲ ਸੈਨਾ ਇਸ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਰਾਨ-ਸਮਰਥਿਤ ਗਰੁੱਪਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਅਤੇ ਡਰੋਨ ਹਮਲਿਆਂ ਨੇ ਵਪਾਰਕ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਹਿਸ਼ਤ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਕਈ ਵੱਡੀਆਂ ਸ਼ਿੱਪਿੰਗ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਕਿਨਾਰਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗਲੋਬਲ ‘ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ’ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਤ-ਵਿਅਸਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਆਰਥਿਕਤਾ ’ਤੇ ਮੰਦੀ ਦੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਗਏ ਹਨ।

ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੇ ਰਣਨੀਤਕ ਖੇਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਰਹੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸਰ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਮੰਡੀ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬ੍ਰੈਂਟ ਕਰੂਡ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ $120 ਪ੍ਰਤੀ ਬੈਰਲ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਧਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਗਾਈ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾ-ਰੁਕਣ ਵਾਲਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਰੂਸ-ਯੁਕਰੇਨ ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਊਰਜਾ ਦੀ ਕਿੱਲਤ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਕਤਰ ਦੇ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟਾਂ ’ਤੇ ਹੋਏ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਡੂੰਘੇ ‘ਊਰਜਾ ਸੰਕਟ’ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ ਹਨ। ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਮਹਿੰਗਾ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਰੀ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਮਹਿੰਗਾਈ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ‘ਖਰੀਦ ਸ਼ਕਤੀ’ ਨੂੰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਚਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਆਰਥਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਤੇਲ ਅਤੇ ਸ਼ੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਹੀ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਹੁਣ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਸੰਪਤੀਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ’ਤੇ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉੱਚ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਮੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਨਿਵੇਸ਼ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ੇਅਰ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਕਾਰਨ ਪੇਂਟ, ਆਟੋਮੋਬਾਈਲ ਅਤੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਵਰਗੇ ਸੈਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਬਿਕਵਾਲੀ (ਵਿੱਕਰੀ) ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਵਿਆਉਣਯੋਗ ਊਰਜਾ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵਧੀ ਹੈ। ਸਿਆਸੀ ਮੋਰਚੇ ’ਤੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਹਲਚਲ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬੈਂਜਾਮਿਨ ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਰਾਨੀ ਤੇਲ ਖੇਤਰਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੱਤਭੇਦ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਟਰੰਪ ਨੇ ਹੋਰ ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਪਲਾਂਟਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨ ’ਤੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਜਤਾਈ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਨੇਤਨਯਾਹੂ ਨੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ‘ਖ਼ੁਦਮੁਖ਼ਤਿਆਰੀ’ ਨਾਲ ਲਿਆ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਲਈ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਇੱਕ ‘ਦੋਧਾਰੀ ਤਲਵਾਰ’ ਵਾਂਗ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਵਧਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ‘ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮੁਦਰਾ ਭੰਡਾਰ’ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਘਰੇਲੂ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਪੈਟਰੋਲ ਅਤੇ ਡੀਜ਼ਲ ਦੀ ਮਹਿੰਗਾਈ ਵਧਣ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਣਨੀਤਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਬੰਧ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚੋਲਗੀ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ‘ਕੂਟਨੀਤਕ ਦਬਾਅ’ ਵੀ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਲੱਖਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ‘ਰਮਿਟੈਂਸ’ ਯਾਨੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕਰੰਸੀ ਵੀ ਇਸ ਜੰਗ ਕਾਰਨ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.om)