“ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਅਮਾਨਤ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਕਪਟ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨੀ ...”
(15 ਸਤੰਬਰ 2026)

ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਕੇਵਲ ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ‘ਧਰਮ’ ਦਾ ਸੰਦਰਭ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਪੱਧਤੀ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਫਰਜ਼, ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਚਿਆਰ ਹੋਣ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਅਸਲੀਅਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਹਰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਨਿਆਂ ਝਲਕਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਨਿਆਂ ਸਿਰਫ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਰੁਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਨਾਲ ਨਿਰਪੱਖ, ਬਰਾਬਰ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਨਿਆਂ ਹੈ।

ਸੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਮੂਲ ਧੁਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਜਹਾਨ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਵਾਕ ਹੈ, “ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ” ਅਰਥਾਤ ਸੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਸਚਾਈ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਤੁਰਨਾ ਭਾਵੇਂ ਕਠਿਨ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਡੋਲ ਨਿਡਰਤਾ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਦੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣੇ ਪੈਂਦੇ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅੰਤਰ-ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੋਝ-ਮੁਕਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਝੂਠ ਦੀ ਹੋਂਦ ਪਾਣੀ ਦੇ ਬੁਲਬੁਲੇ ਵਰਗੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਦਲਦਲ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਸੌ ਨਵੇਂ ਝੂਠ ਬੋਲਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਧਸਦਾ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਵੇਂ ਲੋਕ ਤੁਰੰਤ ਮੁਨਾਫੇ ਜਾਂ ਝੂਠੀ ਵਡਿਆਈ ਲਈ ਇਸਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਰੇਤ ਦੇ ਢੇਰ ’ਤੇ ਉਸਾਰੇ ਮਹਿਲ ਵਾਂਗ ਝੂਠ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਕਦੇ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ; ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਫਰੇਬ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਘੁਣ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਨਿੱਜੀ ਸਵਾਰਥ ਲਈ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸ਼ਖਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੁੱਟਦਾ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਪਸੀ ਭਰੋਸੇ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਛਲ-ਕਪਟ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅੰਦਰੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਡੰਗ ਝੱਲਦੇ ਹਨ। ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕਮਾਇਆ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਲਾਂ ਦੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਨਾਲ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੋਗਲਾਪਣ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਉਂਕ ਵਾਂਗ ਚੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਾਂ ਪਿੱਛੇ ਛਿਪੇ ਮਾੜੇ ਇਰਾਦੇ ਅਜਿਹੇ ਜ਼ਖਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਭਰਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਕਪਟ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਨਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪੁੰਗਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਂਝ। ਕਪਟ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਹੀ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ।

ਸਚਾਈ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਇਨਾਮ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ। ਬੇਈਮਾਨੀ ਨਾਲ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਦੌਲਤ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਖੌਫ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਅਨੀਂਦਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਮਾਈ ਸੁੱਕੀ ਰੋਟੀ ਵੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਲਖ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਤ ਦੀ ਨੀਂਦ ਬੇਫਿਕਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਸੁਤੰਤਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਬਿਲਕੁਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ- ਜੋ ਅਸੀਂ ਬੀਜਾਂਗੇ, ਉਹੀ ਵੱਢਾਂਗੇ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਬੇਇਨਸਾਫੀ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਧੋਖਾ ਬੀਜਾਂਗੇ ਤਾਂ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਧਰਮੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰਥ ਹੀ ਆਪਣੇ ਹਰ ਕਰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕਬੂਲਣਾ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੋਈ ਵੀ ਭਲਾ ਕੰਮ ਕਦੇ ਅਜਾਈਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ; ਉਹ ਸੁਖ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਬਣ ਕੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਮੁੜਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ਉਦੋਂ ਹੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰੇ। ਕਿਸੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਸਾਧ ਲੈਣਾ ਵੀ ਅਨਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਨਿਆਂ ਦਾ ਪੱਖ ਲੈਣਾ ਸਿਰਫ ਸਾਡਾ ਨਿੱਜੀ ਫਰਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਹੈ। ਲਾਲਚ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਦਾ ਖਾਤਮਾ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੀ ਭੱਜ-ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬੀ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਸਿਰਫ ਪੈਸਾ ਅਤੇ ਅਹੁਦਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਨੈਤਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਛਲ-ਕਪਟ ਨਾਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾਮ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸੱਚ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਅਮਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਸਲੀ ਕਾਮਯਾਬੀ ਬੈਂਕ ਖਾਤਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉੱਚੇ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਬੇਦਾਗ ਜ਼ਮੀਰ ਨਾਲ ਮਿਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਦਾ ਹੱਕ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਖੋਹ ਰਹੇ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਮਾਮੂਲੀ ਲਾਭ ਲਈ ਝੂਠ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ? ਈਰਖਾ, ਸਾੜੇ ਅਤੇ ਕਪਟ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮ-ਮੰਥਨ ਹੀ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਾਡੇ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਾਡੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਅੰਦਰ ਇਮਾਨਦਾਰੀ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਾਦਗੀ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਚਿਆਰਤਾ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜਨਗੇ; ਉਹ ਧੋਖੇ ਅਤੇ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਇੱਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਸਕਣਗੇ।

ਇਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਅਨਮੋਲ ਅਮਾਨਤ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਕਪਟ, ਝੂਠ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨੀ ਦੇ ਦਾਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਣਾ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਧਰਮ ਹੈ। ਨਿਆਂ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਸਤਾ ਭਾਵੇਂ ਔਕੜਾਂ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹੀ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਮਾਰਗ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮ-ਸਤਿ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਸਲ ਗੌਰਵ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)