“ਇਸੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਗਾਉਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਅਰਾਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ...”
(17 ਮਈ 2026)
“ਆਪਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਦੀਵੇ ਕਦੋਂ ਬਾਲ਼ਾਂਗੇ? ਬਾਹਰ ਤਾਂ ਰੌਸ਼ਨੀ ਕਰ ਲੈਨੇ ਆਂ।” ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਲੈ... ਅੰਦਰਲੇ ਦੀਵੇ ਬਾਲਣੇ ਕੀ ਔਖੇ ਨੇ। ਜਦੋਂ ਜੀਅ ਕਰੇ ਬਾਲ਼ ਲਵੋ।” ਪਤਨੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦੇਣ ਲੱਗਿਆਂ ਸ਼ਾਇਦ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੋਚਿਆ। ਮੈਂ ਕੁਨੱਖਾ ਜਿਹਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਝਾਕਿਆ। ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇਸਦੀ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਵਜ਼ਨ ਨਹੀਂ।
“ਕਿਵੇਂ?” ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਚਲੋ ਛੱਡੋ... ਅੱਜ ਭੈਣਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਈਏ? ਤਿਹਾਰ ਲੰਘਿਐ, ਕੁਛ ਸਮਾਨ ਲੈ ਜਾਂਅਗੇ। ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਆਵਾਂਗੇ।”
“ਪਰ ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਲੋਹੜੀ ਦਾ ਦਿੰਨੇ ਹੁੰਨੇ ਆਂ। ਐਤਕੀਂ ਤਾਂ ਬਾਈ ਹੁਰਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਐ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਹਾਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਤੈ... ਬਈ ਭਰਾ ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਸੰਧਾਰੇ ਵੀ ਵੰਡ ਲੈਂਦੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਡ ਲੈਂਦੇ ਨੇ, ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨੀ ਲਗਦਾ ਕਿ ਉਹ ਵੰਡੀਆਂ ਗਈਆਂ।” ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਮਿਹਣਾ ਟਾਈਪ ਗੱਲ ਕਿਉਂ ਆਖੀ। ਮੈਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੋਚਿਆ ਤਾਂ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸਨੇ ਗੱਲ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, “ਸਾਡੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਾਨੂੰ ਵੰਡ ਲਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਮਲੀ ਨੂੰ ਪਤਾ ਈ ਨੀ ਲੱਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਭੈਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਐ ਅੱਜ।” ਇਹ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅੰਦਰੋ-ਅੰਦਰ ਕੀ ਜੋੜ ਘਟਾਓ ਕਰਦੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਲਈ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ। ਫਿਰ ਬੋਲੀ, “ਹੁਣ ਦੇਖੋ... ਦਿਵਾਲੀ ਲੰਘੀ ਐ, ਆਪਾਂ ਫਰੀ ਵੀ ਆਂ। ਜੇ ਵੱਡੇ ਬਾਈ ਹੁਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਹਰ ਐ... ਤਾਂ ਕੀ ਹੋਇਆ, ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਹੈਗੇ ਆਂ ਇੱਥੇ। ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਵੀ ਬਣਦੀ ਐ। ਪੈਸੇ ਮੈਂ ਦੇਊਂ ਸਾਰੇ ਸਮਾਨ ਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਮਿਲੇ ਐ, ਸੂਟ ਨੀ ਹੁਣ ਮੈਂ ਲੈਣਾ।” ਉਸਨੇ ਸਿਰੇ ਦੀ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਉਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਅਸਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਾਂ ਉਸਦਾ ਇਹੀ ਹਥਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖ ਦਿੰਦੀ, “ਪੈਸੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਲਾ ਦੇਊਂ।”
ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦੈ ਇਹਦੇ ਕੋਲ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜ ਚਾਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਹਨੇ ਖਰਚਣ ਲੱਗਿਆਂ ਟਾਈਮ ਨੀ ਲਾਉਣਾ। ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਕੁਝ ਨੀ ਲੈਣਾ ਪਰ ਦੂਜਿਆਂ ’ਤੇ ਖਰਚਣ ਨੂੰ ਮਿੰਟ ਲਾਊ। ਮੈਂ ਚੁੱਪ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
ਮੈਂ ਉੱਥੋਂ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ... ਮੇਰੀ ਸਲਾਹ ਮਾੜੀ ਨਹੀਂ ਐ... ਘਰੇ ਵਿਹਲੇ ਬਹਿ ਕੇ ਲੜਾਂਗੇ ਈ ਆਪਾਂ, ਹੋਰ ਤਾਂ ਕੁਛ ਨੀ ਕਰਨਾ।”
ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੌ ਦੇ ਕੁਝ ਨੋਟ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੀਤੇ। ਮੈਂ ਜੱਕੋ-ਤੱਕੀ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਏ। ਪਰ ਬੋਲਿਆ ਕੁਝ ਨਾ। ਉਹ ਵੀ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਉਸਦਾ ਸਬਰ ਬੜਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਨਾ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਉਸਨੇ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਗੱਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਛੇੜਨੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਜਾ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਅਖਬਾਰ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਦੇ ਦਿੱਤੇ ਨੋਟ ਮੈਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਕਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਭੁੱਲਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਹੇ। ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਾਂ। ਸਾਡੀ ਜੇ ਲੜਾਈ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ, ਉਹ ਆਖਦੀ... ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਵੱਧ ਦਿਆ ਕਰੋ। ਮੈਂ ਆਖਦਾ... ਰਿਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਹਿਸਾਬ ਦਾ ਹੀ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ।
ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕ ਊਂਈਂ ਭਰਜਾਈਆਂ ਨੂੰ ਬਦਨਾਮ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਕਿ ਨਣਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਰੱਖਦੀਆਂ ਨੇ ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਿਸ ਔਰਤ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਵਾਹ ਪਿਆ ਐ... ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਹੀ ਦੁਨੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।
ਮੈਂ ਸੋਚੀਂ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਭੈਣਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਨੇ ਇਹਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਐ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛ ਹੀ ਲਿਆ, “ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਪਤੈ ਭੈਣਾਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਣਗੀਆਂ ਆਪਣੇ ਜਾਣ ਨਾਲ।”
“ਲੈ ਪਤੇ ਵਾਲੀ ਕੀ ਗੱਲ ਐ... ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹਰੇਕ ਭੈਣ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਐ।” ਉਹ ਬੋਲੀ। ਮੇਰੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਏ ਜਿਹੜੇ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਦੇ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਕੋਰਟ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਧੱਕੇ ਖਾਂਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਨਾਲ ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ ਕਿ ਚਲੋ ਇਹਨੂੰ ਇਹਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਖੁਸ਼-ਫਹਿਮੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।
ਉਸਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਬੇਚੈਨੀ ਮੈਨੂੰ ਟਿਕਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦੇ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ ਕਿ ਭੈਣ ਹੁਰਾਂ ਕੋਲ ਜਾ ਹੀ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ।
“ਜੇ ਜਾਣੈ, ਮੇਰੇ ਆਉਂਦੇ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਰਹੀਂ। ਮੈਂ ਸਮਾਨ ਲੈਣ ਚੱਲਿਆਂ ਸ਼ਹਿਰ।” ਮੈਂ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਬਣਿਆ।
“ਸਮਾਨ ਲੈਣ ਵੇਲੇ ਕੰਜੂਸੀ ਨਾ ਕਰਿਓ... ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਲਿਖਵਾ ਦਿੰਨੀ ਆਂ, ਕੀ ਕੁਛ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣਾ ਐ।” ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਬੇਭਰੋਸਗੀ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਸੀ।
“ਮੈਂ ਆਪੇ ਲੈ ਆਊਂ।” ਆਖ ਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਮਾਨ ’ਤੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀ, ਬੋਲੀ ਕੁਝ ਨਾ। ਤੀਹ ਕੁ ਮਿੰਟ ਲੱਗਣੇ ਸਨ, ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲੀ ਭੈਣ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜਾਣ ਨੂੰ। ਦੋ ਭੈਣਾਂ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਆਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸੋਚਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਕੋਲ ਅਗਲੀ ਛੁੱਟੀ ਵੇਲੇ ਜਾ ਆਵਾਂਗੇ।
ਅਸੀਂ ਮੇਨ ਸੜਕ ਤੋਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਜੰਝ ਚੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਰਸਤਾ ਲੈਣ ਲਈ ਹਾਰਨ ਵਜਾਉਣ ਲੱਗਿਆ।
“ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਿਸਟਰਬ ਨਾ ਕਰੋ। ਗੱਡੀ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੌਲੀ ਕਰ ਲਵੋ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲਾ ਲਵੋ। ਆਪਾਂ ਵੀ ਵਿਆਹ ਦੇਖ ਲੈਨੇ ਆਂ।”
ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲਾ ਕੇ ਮੈਂ ਕਾਰ ਰੋਕ ਹੀ ਲਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰੇ ਹਾਰਨ ਵਜਾਉਣ ’ਤੇ ਉਹ ਰਾਹ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਗਨ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪਤਨੀ ਦੀ ਕੁਮੈਂਟਰੀ ਜਾਰੀ ਸੀ, “ਅਹੁ ਦੇਖੋ... ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਭੈਣ ਚੁੰਨੀ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਭਰਾ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਝੱਲ ਮਾਰ ਰਹੀ ਐ। ਇਹਨੂੰ ‘ਵਾਲ ਝੱਲਣਾ’ ਆਖਦੇ ਨੇ।
ਲਾੜੇ ਵਾਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਕਾਰ ਦੇ ਟਾਇਰਾਂ ’ਤੇ ਪਾਣੀ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਸ਼ਾਇਦ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮਾਂ ਹੋਵੇਗੀ।
“ਇਹਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਹੋਊ?” ਮੈਂ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।
‘ਸੁੱਖੀ-ਸਾਂਦੀ ਵਹੁਟੀ ਘਰ ਆਵੇ, ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ... ਮਾਂ ਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਫਰਕ ਰਹੇ ਨੇ। ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਉਸਦੀਆਂ ਅਰਦਾਸਾਂ ਦੁਆਵਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।”
ਉਹ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਤਰਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਝ ਤੁਰ ਗਈ। ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਾਂ ਅੱਗੜ-ਪਿੱਛੜ ਤੁਰ ਪਈਆਂ। ਪੰਜ ਚਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਵਾਪਸ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਵੀ ਧੀਮੀ ਜਿਹੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਾ ਰਹੀ ਸੀ।
ਜਿਹੜੇ ਰਾਹੀਂ ਵੇ ਵੀਰਾ ਜੰਨ ਚੜ੍ਹਿਆ,
ਉਹਨਾਂ ਰਾਹਾਂ ਦਾ ਰੇਤਾ ਖੰਡ ਬਣਿਆ।
“ਤੈਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਨੇ ਗਾਉਣੇ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਹਾਂ... ਵੀਰੇ ਹੁਰਾਂ ਦੇ ਵਿਆਹਾਂ ’ਤੇ ਬਥੇਰੇ ਗਾਏ ਨੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਮਾੜਾ ਜਾ ਸ਼ਗਨ ਸਾਰਤ ਜਾ ਕਰਿਆ, ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲੋਂ ਜੰਝ ਤੋਰ ਕੇ ਘਰ ਤਕ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸੀ। ਘਰੇ ਜਾ ਕੇ ਗਿੱਧਾ ਵੀ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਬੀਬੀ ਹੁਰਾਂ ਵੇਲੇ ਕੁੜੀਆਂ ਬੁੜ੍ਹੀਆਂ ਜੰਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਆਪਣੇ ਵੇਲੇ ਦੋ ਚਾਰ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਤੁਰ ਪੈਂਦੀਆਂ ਨੇ।”
“ਆਹ ਦੋ ਕੁ ਵਿਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨੀ ਕਾਹਤੋਂ ਨੀ ਲੈ ਕੇ ਗਏ।” ਮੈਂ ਬੋਲਿਆ।
“ਤਿਆਰੀ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਡੁੱਲ੍ਹ-ਡੁੱਲ੍ਹ ਪੈਂਦੀ ਐ... ਥੋਨੂੰ ਪਤੈ ਜਿੰਨਾ ਖਰਚ ਹੁਣ ਕੁੜੀਆਂ ਸਜਣ ਸੰਵਰਨ ’ਤੇ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੇ ਅੱਗੇ ਓਨੇ ਪੈਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।” ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ। ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਈਆਂ।
“ਚਲੋ ਜੀ... ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਇਨਸਾਫ ਹੋ ਗਿਆ।” ਮੈਂ ਆਖਿਆ।
ਕੀਲੀ ਕੀਲੀ ਕੀਲੀ,
ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਵੀਰਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਰੰਗੀਲੀ,
ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਵੀਰਨ ਦੀ...।
ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਅਸੀਂ ਪਿੰਡ ਨਹੀਂ ਲੰਘ ਗਏ, ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦੀ ਰਹੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਭੰਗਣਾ ਨਾ ਪਾਈ। ਅਸੀਂ ਪਿੰਡੋਂ ਬਾਹਰ ਖੇਤਾਂ ਕੋਲ ਦੀ ਲੰਘ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਝੋਨਾ ਵੱਢਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ। ਪਰਾਲੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ ਸੀ। ਇੱਕ ਅਧਖੜ ਆਦਮੀ ਮੋਟਰ ਵਾਲੇ ਕੋਠੇ ਕੋਲ ਡਹੇ ਮੰਜੇ ’ਤੇ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਸਿਰ ਵਿਚਾਲਿਓਂ ਗੰਜਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ।
“ਭਾਰ ਚੱਕ ਚੱਕ ਵਿਚਾਰੇ ਦੇ ਵਾਲ ਉਡ ਗਏ।” ਉਹ ਗੰਭੀਰ ਸੀ। ਮੈਂ ਹੱਸ ਪਿਆ।
“ਇਹਦੇ ਗੰਜ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਐ... ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਚਾਰ ਪੈਸੇ ਆ ਜਾਣ, ਉਹਦੇ ਗੰਜ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੁੰਦੈ।”
“ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗੰਜ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦੈ... ਉਹ ਤਾਂ ਦੂਰੋਂ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦੈ। ਇਹਦੇ ਤਾਂ ਘਸੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖੇ ਜਿਹੇ ਵਾਲ ਨੇ ਵਿਚਾਰੇ ਦੇ। ਨਾਲੇ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫਸਲਾਂ ਦੇ ਸਹੀ ਮੁੱਲ ਤਾਂ ਦਿੰਦੀਆਂ ਨੀ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਪੈਸੇ ਕਿੱਥੋਂ ਜੁੜਨਗੇ।” ਉਹਨੇ ਆਪਣਾ ਤਰਕ ਦਿੱਤਾ।
“ਹਾਂ, ਗੱਲ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਵੀ ਸਹੀ ਐ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਜਵਾਕ ਵੀ ਖੇਚਲ ਕਰਕੇ ਤਾਂ ਰਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੀ ਲਾ ਸਕਦੇ ਨੇ... ਮੱਝਾਂ ਗਾਵਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਵਧੀਆ ਬਿਨਾਂ ਮਿਲਾਵਟ ਆਲਾ ਦੁੱਧ ਵੇਚਣ... ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੋਕ ਮਹਿੰਗੀ ਚੀਜ਼ ਖਰੀਦਣ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਰ ਨੇ ਪਰ ਮਿਲਾਵਟ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ।”
ਅੱਗੇ ਗਏ ਤਾਂ ਇੱਕ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਬੀਜੀ ਕਣਕ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਬੋਲੀ, “ਪਹਿਲਾਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸੀ, ਜਿਹੜੀ ਕਣਕ ਦਿਵਾਲੀ ਦੇ ਦੀਵੇ ਦੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਉਹਦਾ ਝਾੜ ਵਧੀਆ ਨਿਕਲਦੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਕਣਕਾਂ ਪਿਛੇਤੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ।”
“ਹੁਣ ਰੁੱਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਫਰਕ ਪੈ ਗਿਆ। ਸਰਦੀ ਜਨਵਰੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਐ ਤੇ ਮਾਰਚ ਦੇ ਅੰਤ ਤਕ ਚਲਦੀ ਐ।” ਮੈਂ ਕਿਹਾ।
“ਸੱਚ... ਤੁਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ ਠੇਕੇ ਆਲਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ ਕਹੂੰਗਾ ਬਈ ਸਾਡੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪਰਾਲੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਾ ਲਾਇਓ... ਕਹਿ ’ਤਾ ਸੀ?” ਉਸ ਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਯਾਦ ਆਇਆ।
“ਆਹੋ... ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ... ਕੀ ਕਰੀਏ? ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਭਾਈ ਪਰਾਲੀ ’ਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਲਾ ਦਿਓ... ਓਨੀ ਥਾਂ ਦਾ ਠੇਕਾ ਨਾ ਦਿਓ, ਜਿੱਥੇ ਪਰਾਲੀ ਰੱਖੋਗੇ।”
“ਚਲੋ ਚੰਗਾ ਕੀਤਾ... ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਤਾਂ ਪਾਈਏ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ।”
ਅਸੀਂ ਭੈਣ ਦੇ ਪਿੰਡ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਭੈਣ ਭੱਜੀ ਆਈ। ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿਲੀ। ਭੈਣ ਦੀ ਨੂੰਹ ਸਾਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੁਰਸੀਆਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆਈ। ਅਸੀਂ ਮੰਜਿਆਂ ’ਤੇ ਹੀ ਬੈਠ ਗਏ। ਭੈਣ ਦਾ ਚਾਅ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਭੈਣ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਸਭ ਵਧੀਆ ਐ ਬਾਈ ਪਰ ਸੁਰਤ ਨੀ ਲੈਣੀ ਮਿਲਦੀ ਸਾਰਾ ਦਿਨ... ਫਿਰ ਵੀ ਮਸਾਂ ਪੂਰਾ ਪਟਦੈ।”
“ਤੁਸੀਂ ਭੈਣੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਲਾਇਆ ਕਰੋ।” ਇਹਨੇ ਆਪਣੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।
“ਸਬਜ਼ੀ ਵੀ ਲਾ ਲਈਦੀ ਐ। ਲੈ ਸੁਣ ਲੈ ਸਬਜ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ... ਭਿੰਡੀਆਂ ਲਾਈਆਂ ਅਸੀਂ ਐਤਕੀਂ... ਖਾਸੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ। ਜਮਾਂ ਕੱਚੀਆਂ ਕੱਚੀਆਂ... ਤੋੜ ਕੇ ਬਾਈ ਮੰਡੀ ਲੈਗੇ। ਰੇਹੜੀ ਆਲੇ ਨੇ ਲੈ ਲੀਆਂ ਦਸ ਰੁਪਈਏ ਕਿਲੋ ਨੂੰ... ਇਹ ਤਾਂ ਕੁਛ ਹੋਰ ਲੈਣ ਵਗ ਗਿਆ, ਆਉਂਦੇ ਨੂੰ ਰੇਹੜੀ ਆਲਾ ਪੰਜਾਹ ਰੁਪਈਏ ਕਿਲੋ ਵੇਚੀ ਜਾਵੇ। ਘਰੇ ਆ ਕੇ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਕੇ ਬਹਿ ਗਿਆ... ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ ਅਸੀਂ ਭਿੰਡੀਆਂ ਬੀਜੀਆਂ, ਪਾਲੀਆਂ, ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਵੀ ਦਸ ਰੁਪਈਏ ਪੱਲੇ ਪਏ ਰੇਹੜੀ ਆਲੇ ਨੇ ਮਾੜਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਛਿੱਟਾ ਮਾਰ ਕੇ ਪੰਜਾਹ ਨੂੰ ਵੇਚਤੀਆਂ।”
ਭੈਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਈ।
“ਆਪਾਂ ਨੂੰ ਆਪ ਈ ਵੇਚਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਨੇ।” ਮੈਂ ਆਖਿਆ।
“ਆਪਾਂ ਤੋਂ ਕਾਹਨੂੰ ਵਪਾਰੀਆਂ ਵਰਗੇ ਬਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਕਾ ਮਰਵਾ ਦਿੰਨੇ ਆਂ ਜਿੱਦਣ ਸਬਜ਼ੀ ਤੋੜਦੇ ਆਂ... ਹੱਥੋ ਹੱਥੀ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਨੇ ਲੋਕ...।” ਮੈਨੂੰ ਜਾਪਿਆ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਹੈ ਸਾਡੀਆਂ ਸਲਾਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ।
ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਬੱਚੇ ਵਧੀਆ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨੇ। ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੀ ਫੁਕਰਪੁਣੇ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਬਚੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਤਸੱਲੀ ਹੋਈ। ਭੈਣ ਦੱਸ ਰਹੀ ਸੀ, “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬਾਈ ਜਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਜਮਾਂ ਚੰਡ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਐ। ਕਦੇ ਨੀ ਸੋਚਿਆ ਬਈ ਇਹ ਪਾੜ੍ਹੇ ਨੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੰਮ ਨੀ ਹੋਣਾ। ਨਾਲੇ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਨੀ ਹੋਣਾ... ਸਾਡੇ ਦੁੱਧ, ਘਿਉ, ਦਹੀਂ ਲੱਸੀ ਘਰ ਦਾ ਐ ਸਾਰਾ ਕੁਸ਼। ਮਠਿਆਈ ਅਸੀਂ ਨੀ ਕਦੇ ਮੁੱਲ ਲਈ। ਜਦੋਂ ਜੀਅ ਕਰੇ ਦੋ ਡੰਗ ਦਾ ਦੁੱਧ ਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਖੋਆ ਕੱਢ ਦਿੰਨੀ ਐਂ। ਸਾਰਾ ਸਿਆਲ ਪੰਜੀਰੀ ਨੀ ਮੁੱਕਣ ਦਿੰਦੀ। ਨਾ ਅਸੀਂ ਸਬਜ਼ੀ ਭਾਜੀ ’ਤੇ ਸਪਰੇਅ ਕਰੀ ਐ ਕਦੇ।” ਭੈਣ ਇੱਕੋ ਸਾਹੇ ਆਖ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਕੀਤੀ। ਭੈਣ ਦੀ ਨੂੰਹ ਚਾਹ ਲੈ ਆਈ, ਨਾਲ ਦੋ ਪਲੇਟਾਂ ਘਰ ਦੇ ਕੱਢੇ ਖੋਆ ਬਰਫੀ ਦੀਆਂ। ਭੈਣ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਹੋਰ ਖਵਾਈ ਜਾਵੇ। ਅਸੀਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ।
ਭੈਣ ਨੇ ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਰੋਟੀ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ। “ਨਾ ਭੈਣੇ ਹੁਣ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਤਕ ਭੁੱਖ ਨੀ ਲੱਗਣੀ।” ਮੈਂ ਆਖਿਆ।
“ਲੈ ਬਾਈ ਤੁਸੀਂ ਆਏ... ਢਿੱਡ ਹੌਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ। ਹੁਣ ਕਈ ਦਿਨ ਜੀਅ ਲੱਗਿਆ ਰਹੂ।” ਭੈਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਸਾਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਡੰਗਰ ਵੱਛੇ ਨੂੰ ਸੰਨ੍ਹੀ ਰਲਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਅਸੀਂ ਘਰ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਤੁਰ ਪਏ।
ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਵਾਪਸ ਆ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਅਜੀਬ ਜਿਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਕੂਨ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਸੀ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੀ ਸੀ।
“ਥੋਡੇ ਸਵੇਰ ਵਾਲੇ ਸਵਾਲ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਵਾਂ?” ਉਸਨੇ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਹਾਂ...।”
“ਇਸੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਗਾਉਣਾ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਅਰਾਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀਏ। ਦੇਖ ਲੋ, ਅੱਜ ਭੈਣ ਕਿੰਨੀ ਖੁਸ਼ ਸੀ।”
“ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ...।” ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਨਿਕਲਿਆ।
“ਆਹ ਚੱਕ ਆਪਣੇ ਸੂਟ ਦੇ ਪੈਸੇ।” ਮੈਂ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਸੇ ਕੱਢ ਕੇ ਫੜਾਉਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ।
“ਕਿਉਂ?” ਉਸਨੇ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ।
“ਆਪਣੀਆਂ ਭੈਣਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ... ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਭਰਾ ਦੀ ਭੈਣ ਦਾ ਸੂਟ ਕਿਉਂ ਵਰਤਾਂ?”
“ਇਹ ਵੀ ਅੰਦਰਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਐ।”
“ਹਾਂ।” ਦੋਵੇਂ ਹੱਸ ਪੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਚਾਨਣ ਸੀ ਅੰਦਰਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਚਾਨਣ।
“ਤੈਨੂੰ ਕੀ ਲੱਗਦੈ... ਐਨਾ ਕੁ ਚਾਨਣ ਕਾਫੀ ਐ?” ਮੈਂ ਪੁੱਛਿਆ।
“ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਕਿਹਾ ਕਾਫੀ ਐ... ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਚਾਨਣ ਸਾਰੇ ਕਰਨ ਆਪੇ ਕਾਫੀ ਹੋ ਜੂ।”
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (sarokar2015@gmail.com)
