ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ...”
(28 ਸਤੰਬਰ 2026)

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਅਕਸਰ ਫਾਂਸੀ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਿਰਫ ਬਹਾਦਰੀ ਜਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰੀ, ਧਰਮਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਮਾਜ ਵੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਸਿਆਸੀ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

ਸਤੰਬਰ 2026 ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ 119ਵੀਂ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਮਨਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਸਤੰਬਰ 1907 ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਬ੍ਰਿਟੈਨਿਕਾ ਸਮੇਤ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੋਤ ਜਨਮ-ਤਾਰੀਖ ਬਾਰੇ ਇੱਕਮਤ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਕੁਰਬਾਨੀ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇੱਕ ਸਿਆਸੀ ਸੋਚ

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਪਿੱਛੇ ਰੱਖਿਆ। 23 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਫਾਂਸੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਨਾਇਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੂੰ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਮੰਨਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪੜ੍ਹਦੇ, ਲਿਖਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦਾ ਅੰਤ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਅਹਿਮ ਸੀ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜ ਬਣੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਨਜ਼ਰੀਆ ਇਸ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਗਰੀਬ ਲੋਕ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਜੀ ਸਕਣ, ਅਤੇ ਜਾਤ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੂਝ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਬਣੀ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਇਕੱਠਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਸੀ। ਵਿਆਹ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲਣ ਵੇਲੇ ਉਹ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕਾਨਪੁਰ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ। ਸੁਖਦੇਵ, ਰਾਜਗੁਰੂ, ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਗਠਿਤ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ।

1928 ਵਿੱਚ ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਪੁਲਿਸ ਲਾਠੀਚਾਰਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੇਮਜ਼ ਸਕਾਟ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ, ਪਰ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀ ਕਾਰਨ 17 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜੌਨ ਸਾਂਡਰਜ਼ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਸਾਂਡਰਜ਼ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਰੋਮਾਂਚਕ ਕਹਾਣੀ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਹਿੰਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

8 ਅਪਰੈਲ 1929 ਨੂੰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਕੇਂਦਰੀ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਬੰਬ ਸੁੱਟੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨਿਆ ਮਕਸਦ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਮਨਕਾਰੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਨੇ ‘ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਥਾਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਅਦਾਲਤੀ ਮੁਕੱਦਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਿਆਸੀ ਸੁਨੇਹਾ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣਿਆ।

ਜੇਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਿਆਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਭੇਦਭਾਵ ਵਿਰੁੱਧ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣੇ, ਕੱਪੜਿਆਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਅਤੇ ਕੰਮ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ਵੱਲ ਜਨਤਕ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ।

ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ

1930 ਵਿੱਚ ਜੇਲ੍ਹ ਦੌਰਾਨ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ‘ਮੈਂ ਨਾਸਤਿਕ ਕਿਉਂ ਹਾਂ’ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸ਼ੱਕ ਅਤੇ ਤਰਕ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਰੱਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਇਤਰਾਜ਼ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ। ਲੇਖ ਦਾ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਸਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਸਮਝਣਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਲੀਲ ਨੂੰ ਗਲਤ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਲਈ ਇਨਕਲਾਬ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਬੰਬ ਅਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਬੇਇਨਸਾਫ ਬਣਤਰਾਂ ਬਦਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਜ਼ਦੂਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਕਿਸ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਗਰੀਬਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਕਿਸਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਸਵਾਲ ਸਨ। ‘ਇਨਕਲਾਬ ਜ਼ਿੰਦਾਬਾਦ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਆਸੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ ਆਰਥਿਕ ਇਨਸਾਫ ਦੀ ਮੰਗ ਵੀ ਸੀ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਨਿੱਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੱਕ ਤੈਅ ਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਖੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਰਫਾਨ ਹਬੀਬ ਨੇ ਵੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਫਿਲਮਾਂ, ਨਾਟਕਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਵੀਂਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਬੇਖੌਫ ਸਿਆਸੀ ਸਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਮਜ਼ਦੂਰ ਅਤੇ ਖੱਬੇ ਪੱਖੀ ਧਾਰਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।

23 ਮਾਰਚ 1931 ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸੁਖਦੇਵ ਥਾਪਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਰਾਜਗੁਰੂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਸਿਆਸੀ ਮਕਸਦ ਲਈ ਹਿੰਸਾ ਬਾਰੇ ਬਹਿਸ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਨਾਇਕ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਘਟ ਕੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਹਾਕਮ ਬਦਲ ਜਾਣ, ਪਰ ਗਰੀਬੀ ਅਤੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ, ਤਾਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਇਸੇ ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ: ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਝੰਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)