“ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੇ ...”
(9 ਸਤੰਬਰ 2027)

ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਮੱਕੜਜਾਲ਼ ਨੂੰ ਤੋੜਨਾ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਠਿਆਈਆਂ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਰੰਗਤ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗਾਹਕ ਫਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਵੀ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਨੂੰ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕੇ ਅਤੇ ਫੜੋ-ਫੜਾਈ ਕਰਕੇ ਬੁੱਤਾ ਸਾਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਿਲਾਵਟ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਦਿਨ ਤਿਉਹਾਰ ਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦਾ ਦਿਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਿਲਾਵਟ ਵੀ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਚਾਲੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਲਾਵਟ ਦਾ ਮੋਟਾ ਜਿਹਾ ਮਤਲਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸਸਤੀ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਮਿਲਾ ਕੇ ਮਾਰਕੀਟ ਵਿੱਚ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਿਹਤ ਪੱਖ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰਕੇ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪਵੇਗਾ। “ਜਾਗੋ ਗਾਹਕ ਜਾਗੋ” ਦਾ ਗੁਣਗਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਹਰ ਬੰਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਭੈੜਾ ਕਲੰਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਹਰ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਖੁਰਾਕੀ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਵਾਧੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਗੋਬਾਗ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਖੁਰਾਕੀ ਵਸਤਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸਾਲੀ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਹੀ ਕੁਝ ਮੋੜਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਪਰਨਾਲਾ ਉੱਥੇ ਦਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਮਿਲਾਵਟਖੋਰ ਨੂੰ ਫੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਇੱਕ ਰਸਮ ਜਿਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਵਿੱਚ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਘੁਸਪੈਠ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਲੁਕਣਮੀਟੀ ਵੀ ਸਾਰਾ ਸਾਲ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਖਾਧ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਪਜ ਘੱਟ ਲੋੜ ਲਾਗਤ ਵੱਧ ਹੈ। ਫਿਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਮਿਲਾਵਟ ਹੀ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਤੋਂ ਬਣੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲਾਵਟ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 2021 ਤੋਂ 2024 ਤਕ ਪੂਰੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਲਏ ਗਏ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸੈਂਪਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 18% ਸੈਂਪਲ ਮਿਆਰਾਂ ’ਤੇ ਖਰੇ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰੇ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੁੱਧ ਉਤਪਾਦਕ ਸੂਬੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਮਾੜੀ ਸੀ। ਉੱਥੇ 28% ਸੈਂਪਲ ਮਿਆਰਾਂ ’ਤੇ ਖਰੇ ਨਹੀਂ ਉੱਤਰੇ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਦਾ 5.8 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੈ।

ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟ ਬਾਰੇ ਪੜ੍ਹਿਆ, ਲਿਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਚੁੱਪਚਾਪ ਹੋ ਜਾਵਗਾ ਜਿਵੇਂ ਮਿਲਾਵਟਖੋਰੀ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ 25% ਪਾਣੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2024-25 ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 247.8 ਮਿਲੀਅਨ ਟਨ ਦੁੱਧ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੋਈ। ਐਕਸਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ 11ਵੇਂ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2024 ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਐਕਸਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ 0.12 ’ਤੇ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਯੂਰਪੀ ਯੂਨੀਅਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ 12.98 ਫੀਸਦੀ ਸੀ। ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ 25 ਫੀਸਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ 18 ਫੀਸਦੀ ਦੁੱਧ ਸ਼ੁੱਧ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਨਾਲ ਲਗਦਾ ਹੈ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਮਜ਼ਾਕ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਰਹੇਗੀ। ਕੈਮੀਕਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਲਈ ਮੌਤ ਅਵਾਜ਼ਾ ਮਾਰਦੀ ਹੈ। ਮਿਲਾਵਟ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਉੱਠਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫੂਡ ਸੇਫਟੀ ਐਂਡ ਸਟੈਂਡਰਡ ਆਫ ਇੰਡੀਆ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ-ਮਾਤਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ।

ਮਿਲਾਵਟ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਿਛਲੀ ਸਰਕਾਰ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ 70 ਫੀਸਦੀ ਦੁੱਧ 80 ਫੀਸਦੀ ਪਨੀਰ ਅਤੇ 95 ਫੀਸਦੀ ਖੋਆ ਨਕਲੀ ਵਿਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਅਧਾਰ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਧਨ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੁੱਧ ਦੀ ਲਾਗਤ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਸੁਚੇਤ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਦੁੱਧ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਤੋਂ ਬਣੇ ਖਾਧ ਪਦਾਰਥ ਖਾਣੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਦੁੱਧ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪਦਾਰਥ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਵੱਖ ਵੱਖ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਮਾਰ ਪਏ ਬੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਚਾਲ ਸੁਸਤ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਨਿਯਮਤ ਲੈਬੌਟਰੀ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਚੈਕਿੰਗ ਦੀ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਕੈਂਪ ਲਾਉਣੇ ਵੀ ਅਤੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਅਸਲੀ ਨਕਲੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਮਿਲਾਵਟ ਸੰਬੰਧੀ ਰੋਕਥਾਮ ਲਈ ਇੱਕ ਲੋਕ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਹਰ ਬੰਦਾ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਰੋਲ ਨਿਭਾਵੇ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਵੀ ਇਸ ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖਾਸ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। “ਜਾਗੋ ਗਾਹਕ, ਜਾਗੋ”। ਆਉ ਮਿਲਾਵਟ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝ ਕੇ ਇਸ ਵਿਰੁੱਧ ਜਨਤਕ ਲਹਿਰ ਅਰੰਭੀਏ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)