“ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਪਰਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਅਲੱਗ ਸੀ। ਹਸਪਤਾਲ ...”
(8 ਜਨਵਰੀ 2026)

ਮੈਂ 13 ਅਕਤੂਬਰ 1982 ਨੂੰ ਸੰਗਰੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਲੇਹਲ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਸਿਵਲ ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਲਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਲੇਹਲ ਕਲਾਂ ਵਿਖੇ ਹੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਰੱਖਣੀ ਪੈਣੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਹ ਪਿੰਡ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਓਪਰਾ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਵੀ ਅਲੱਗ ਸੀ। ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੇਲੇ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਲਿੱਦੜਾਂ ਇੰਚਾਰਜ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਮੇਰਾ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿ ਲਵੀਂ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ਡਰਾਇੰਗ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਵੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਸਾਂ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਇੱਕ ਗੁੱਡੂ ਨਾਂ ਦਾ ਬੰਦਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਉਂਦਾ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਖਾ ਪੀ ਲੈਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਾਤ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਟਿੱਚਰਾਂ ਕਰਦਾ। ਸ਼ੁਰੂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਾਫੀ ਕੋਫਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰੰਤੂ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਰਚ ਮਿਚ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁੱਡੂ ਕੇ ਘਰ ਵੀ ਰੋਟੀ ਖਾਣ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੁੱਡੂ ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਫਰਕ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਸਰਪੰਚ ਵੀ ਬਣਿਆ।

ਲੇਹਲ ਕਲਾਂ ਦਾ ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਵਧੀਆ ਸੇਵਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ। ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਲਾਜ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਲੇਹਲ ਕਲਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ। ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮੇਲਾ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਗ ਮਿਲਦੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਹਾਸਾ ਠੱਠਾ, ਟਿੱਚਰ, ਮਖੌਲ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਲੇਹਲ ਕਲਾਂ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਬਾਸ਼ਿੰਦਾ ਆਪਣਾ ਪਸ਼ੂ ਹਸਪਤਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦਾ, ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਚਾਹ, ਦੁੱਧ ਜਾਂ ਲੱਸੀ ਦਾ ਡੋਲੂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ; ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਬਾਫਰ ਰਹਿੰਦਾ। ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਕ ਵੀ ਅਕਸਰ ਛਕ ਕੇ ਜਾਂਦੇ।

ਉਹਨਾਂ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈਆਂ ਵੀ ਕਾਫੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਉਪਲਬਧ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਬਹੁਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਦਵਾਈ ਨਾਲ ਹੀ ਸੌਰ ਜਾਂਦੀ। ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਕੇਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਦਵਾਈ ਲਿਖਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਪਰਚੀ ਫੀਸ (ਜੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ 25 ਪੈਸੇ, ਫਿਰ 50 ਪੈਸੇ ਹੋ ਗਈ ਸੀ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਖਰਚਾ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਫਿਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਪਾਪੜਾ ਵੀ ਲੇਹਲ ਕਲਾਂ ਆ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪਿੰਡ ਪਾਪੜਾ ਲਹਿਲਕਲਾਂ ਦਾ ਗੁਆਂਢੀ ਪਿੰਡ ਹੈ। ਲੇਹਲ ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਦੋਂਹ ਘਰਾਂ ਦੇ ਮੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਜਗਦੀਸ਼ ਸੀ। ਲੇਹਲਕਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਗਦੀਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਪੰਡਿਤ ਸਮਝ ਕੇ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੀ ਥਾਂ ਪੰਡਿਤ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਬੁਲਾ ਦਿੰਦੇ। ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ਼ ਪਾਪੜਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੇਲੇ ਦੇ ਆੜੀ ਸਨ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖੁਸ਼ਗਵਾਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਸੀ ਪਰ ਬੰਦ ਹੋਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਲੋਕ ਪਸ਼ੂ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਜਾਂਦੇ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਜਾਂਦੇ। ਹਸਪਤਾਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੀਬਾਲ ਦਾ ਨੈੱਟ ਲਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਾਲੀਬਾਲ ਖੇਡਦੇ। ਸਕੂਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਖੇਡਣ ਲਈ। ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜਗਦੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾ ਦਿੰਦੇ। ਕੁਝ ਬੱਚੇ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾਗਾ ਟਿਊਸ਼ਨ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੇ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਆਉਂਦੇ।

ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਸਰਜਰੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੱਥ ਸਾਫ ਸੀ; ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਲਾਚਾਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਵਧੀਆ ਕੰਮ ਅਤੇ ਵਰਤਾਓ ਕਾਰਨ ਹਸਪਤਾਲ ਦਾ ਸੋਸ਼ਲ ਔਰਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਮਰਨ ਕਿਨਾਰੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਇਲਾਜ ਨਾਲ ਬਚਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਲੋਕ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ “ਬ੍ਹਾਈ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸੂੰ ਤੋ ਦੂਸਰਾ ਰੱਬ ਐ।” ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸੂਖਵਾਨ ਬੰਦੇ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੇ ਕਹੀਏ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਪੇਸ਼ੇ ਕਾਰਨ ਰੱਬੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਸਾਡੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸ਼ੀਸ਼ਪਾਲ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਕਹਿਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਹਵੇਲੀ ਸੀ ਪਰ ਹੈ ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਟਾਂ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਚੁਬਾਰਾ ਸੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਪਾਲ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਹੇਠਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ਪਾਲ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਕਾਨ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਸਨੇ ਦੁਕਾਨ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਟਾ ਚੱਕੀ ਵੀ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪੌੜੀਆਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਪੌੜੀਆਂ ਘੁੰਮ ਕੇ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੋੜ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਪੌੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਵੀ ਹਨੇਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਨੁਕਰੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਚੁਬਾਰੇ ਅੱਗੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਛੱਤ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਰੋਟੀ ਟੁੱਕ ਕਰ ਲੈਂਦੇ। ਪੌੜੀਆਂ ਨੂੰ ਗਲੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਖਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ। ਉੱਪਰ ਇੱਕ ਲੱਕੜ ਦਾ ਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਤਖਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਗਲੀ ਵਾਲਾ ਕੁੰਡਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਸਾਂ ਲਾਉਂਦੇ, ਉਂਝ ਹੀ ਕੁੰਡਾ ਅੜਾ ਕੇ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਬੇਸ਼ਕ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕੱਛਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੀ ਸਾਂ ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਅੰਡਰਵੀਅਰ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਡਿਊਟੀ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਹਵੇਲੀ ਆਏ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅੰਡਰਵੀਅਰ ਗਾਇਬ ਮਿਲਿਆ। ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਗੱਲ ਸ਼ੀਸ਼ਪਾਲ ਕੋਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਮੇਰਾ ਅੰਡਰਵੀਅਰ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ੀਸ਼ਪਾਲ ਨੂੰ ਅੰਡਰਵੀਅਰ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਕੋਈ ਸਮਝ ਨਾ ਆਈ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਕੱਛਾ ਚੋਰੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ਼ੀਸ਼ਪਾਲ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਨੀਵੀਂ ਪਾ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ “ਇਆ ਤੋਂ ਡਾਕਟਰ ਸਾਬ੍ਹ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਬਾਤ ਹੋਈ। ਕੰਜਰ ਕੈ ਨੇ ਗਾਮ ਨੂੰ ਲਾਜ ਲਬਾਦੀ। ਮੈਂ ਈਬ ਏ ਜਾਊਂ। ਰੇੜ੍ਹੂਏ ਮੈਂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਆਊਂ।” ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਰੁਕ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਸ਼ਹਿਰੋਂ ਡਾਕਟਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਅੰਡਰਵੀਅਰ (ਕੱਛਾ) ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਤਾ, ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਲਾਜ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਲੇਮਾਣਸ ਲੋਕ ਸਨ।

*       *       *       *       *

ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)