“ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ, ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ...”
(3 ਜੁਲਾਈ 2026)
(ਇਹ ਲੇਖ ਉੱਘੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵੀ ਸੋਨਮ ਵਾਂਗਚੁੱਕ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।
ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੱਤਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬੋਲਣ, ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਤਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਇਸੇ ਪ੍ਰਤੀਰੋਧ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਭੋਜਨ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਆਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤਕ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲਾਉਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਸੱਤਾ ਦੇ ਨੈਤਿਕ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਹੈ।
ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਨੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਵਿੱਚ ਬੌਬੀ ਸੈਂਡਜ਼ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਲਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ। ਦੋਵਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵੱਖਰੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਵਾਲ ਇੱਕੋ ਸੀ- ਕੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਕਸਦ ਲਈ ਲੜਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?
1981 ਵਿੱਚ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ‘ਮੇਜ਼ ਜੇਲ੍ਹ’ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣੀ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1976 ਵਿੱਚ ਆਇਰਿਸ਼ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਕੈਦੀਆਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਕੈਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨਣ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਨਿਯਮ ਮੰਨਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਮੰਨਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਵਰਦੀ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਲੰਬਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਰੋਧ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਖਰੀ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਇਆ।
1 ਮਾਰਚ 1981 ਨੂੰ 27 ਸਾਲਾ ‘ਬੌਬੀ ਸੈਂਡਜ਼’ ਨੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੁਣ ਜਨਤਾ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿਮਾਇਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਮਾਰਗਰੈਟ ਥੈਚਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 66 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 5 ਮਈ 1981 ਨੂੰ ਬੌਬੀ ਸੈਂਡਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨੌਂ ਹੋਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਭਾਵੇਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਬਦਲਿਆ, ਪਰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਚੁਣਾਵੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੌਬੀ ਸੈਂਡਜ਼ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸਿਰਫ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਬਣ ਗਈ ਜਿਸਨੇ ਪੂਰੇ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਿਸ਼ਾ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਇਆ।
*ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਤਕ: ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਲੜਿਆ ਗਿਆ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਘਰਸ਼*
ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸਿਰਫ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਰਾਜ ਦੀ ਉਸ ਨੀਤੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਸੀ ਜਿਸਦਾ ਮਕਸਦ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੈਨਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸਲੂਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
1929 ਵਿੱਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ- ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ, ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨਿੱਜੀ ਸਹੂਲਤਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ, ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਭੋਜਨ, ਪੜ੍ਹਨ-ਲਿਖਣ ਦੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਲੂਕ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸੀ।
63 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 13 ਸਤੰਬਰ 1929 ਨੂੰ ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤਾ ਤਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਵਿਆਪੀ ਸਮਰਥਨ ਮਿਲਿਆ।
ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ “ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹ ਹੈ। 1933 ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਲੀ ਰਾਹੀਂ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮਹਾਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਮੋਹਿਤ ਮੋਇਤਰਾ ਅਤੇ ਮੋਹਨ ਕਿਸ਼ੋਰ ਨਾਮਦਾਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋਈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਕਈ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗੱਲ ਸਾਂਝੀ ਸੀ। ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਭੋਜਨ ਬਦਲਵਾਉਣਾ ਜਾਂ ਕੁਝ ਸਹੂਲਤਾਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸੱਤਾ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਨੂੰ ਮੰਨੇ ਅਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰੇ।
ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਇਤਿਹਾਸ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਤਦੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਆਪਕ ਹਿਮਾਇਤ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਦਿੱਤੀ। ਬੌਬੀ ਸੈਂਡਜ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਮੂਹਿਕ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਕਿਸੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਉੱਚਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਜਤਿਨ ਦਾਸ, ਮਹਾਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੌਬੀ ਸੈਂਡਜ਼ ਵਰਗੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਰਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀ ਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਾਕਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਤੋਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੰਗਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੱਤਾ ਦੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਜਨ-ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਤਿਨ ਦਾਸ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਦਕਿ ਬੌਬੀ ਸੈਂਡਜ਼ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨੇ ਉੱਤਰੀ ਆਇਰਲੈਂਡ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਉਸਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਈ ਵਾਰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਦੂਰਗਾਮੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿਮਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ, ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਵਰਤਣ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਹੱਕਾਂ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਜਾਰੀ ਹਨ ਤਾਂ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੈਤਿਕ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਹਰਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (sarokar2015@gmail.com)
