“ਅਸੀਂ ਗਲਤੀ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਵੀ ...”
(4 ਸਤੰਬਰ 2026)

ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿੱਖਣ, ਡਿਗਣ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸੰਭਲਣ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਸਫਰ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਕਦਮ ਪੁੱਟੇਗਾ, ਉਹ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪਏ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਠੋਕਰ ਵੀ ਖਾਵੇਗਾ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਿਸਨੇ ਕਦੇ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਗਲਤੀ ਹੋਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਕੁਝ ਨਵਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਸਲ ਮਸਲਾ ਗਲਤੀ ਹੋਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਪਣਾਏ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਵੱਈਏ ਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀਆਂ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਉਕਾਈਆਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਰਦਾ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਇੱਕੋ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਜਿਹੜਾ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੀ ਹਰ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸਬਕ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਬੌਧਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗਲਤੀ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੇਠੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਵਿਗੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਮਨ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਬਹਾਨੇ ਘੜਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਦੋਸ਼ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲੋਕਾਂ ਸਿਰ ਮੜ੍ਹਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਅਣਖ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸਲੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਲ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਲ ਅਸੀਂ ਇਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਜੁਟਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ “ਹਾਂ, ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਮੇਰਾ ਗਲਤ ਸੀ,” ਠੀਕ ਉਸੇ ਪਲ ਸਾਡਾ ਦਿਮਾਗ ਬਹਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤਲਾਸ਼ਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਣਾ ਹੀ ਉਸ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵੱਲ ਪੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਡੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗਲਤੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਰੋਜ਼ਮੱਰਾ ਦੀਆਂ ਨਿੱਕੀਆਂ-ਨਿੱਕੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੌੜਾ ਬੋਲ ਦੇਣਾ, ਕੰਮ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ’ਤੇ ਟਾਲਣਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੋਈ ਅਣਸੁਲਝਿਆ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕਰਮ ਦੇ ਦੇਣਾ। ਇਹ ਸਭ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਹਨ ਜੋ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਡੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਦਸ ਮਿੰਟ ਕੱਢ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸਵੈਪੜਚੋਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਹ ਵੇਖੇ ਕਿ ਅੱਜ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਕਿੱਥੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿੱਥੇ ਉਸਦੇ ਵਤੀਰੇ ਨੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖਾਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਸਵੈਮੁਲਾਂਕਣ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਤਰਾਸ਼ ਕੇ ਹੀਰੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕਾਂ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਦਮੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗਲਤੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਖੋਜ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਯਤਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰੇ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦੀ। ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਬੱਲਬ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢਣ ਵੇਲੇ ਥਾਮਸ ਐਡੀਸਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਸਫਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਉਸਨੇ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ। ਉਸਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰੀਕੇ ਲੱਭ ਲਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੱਲਬ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹਰ ਗਲਤੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਰਸਤਾ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਗਲਤ ਰਾਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਸਾਫ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗਲਤੀਆਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਉਹ ਅਣਮੋਲ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਿਤਾਬੀ ਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਪੁਖਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸੋਚ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਸਾਡੇ ਆਪਸੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਘਰੇਲੂ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੂਰੀਆਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਧਿਰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਮੰਨਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗਲਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਇੱਕ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਭੁੱਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਿਮਾ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਜਾਂ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਧਿਰ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗ ਲਵੇ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਵਾਦ ਵੀ ਪਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਭਾਅ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੜੱਤਣ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਡਾ ਬੀਤਿਆ ਹੋਇਆ ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਕ ਬੰਦ ਕਿਤਾਬ ਵਰਗਾ ਹੈ ਜਿਸਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸਾਡਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਭਲਕ ਇੱਕ ਕੋਰਾ ਕਾਗਜ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬਿਆਂ ਦੀ ਸਿਆਹੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਰਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿਣਾ ਜਾਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਕੋਸਦੇ ਰਹਿਣਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਤੋਂ ਸਿਵਾਏ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸਮਝਦਾਰੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਅਤੀਤ ਦੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਚਿਤਾਵਣੀ ਅਤੇ ਸਬਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਰੱਖੀਏ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹਰ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰਹਿਨੁਮਾ ਮੰਨ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਾਡਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪਦਾਰਥਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਫਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਕੂਨ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਤੋਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਾਰਗਰ ਨੁਸਖਾ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)