“ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਕਤਾ, ਧਰਮਨਿਰਪਖਤਾ ਅਤੇ ਜਨ-ਆਧਾਰਿਤ ...”
(28 ਦਸੰਬਰ 2025)

ਅੱਤਵਾਦ-ਵੱਖਵਾਦ ਵੇਲੇ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

1980 ਦਾ ਦਹਾਕਾ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦਾ ਡਰਾਉਣਾ ਦੌਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸੂਬੇ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੰਘਣਾ ਪਿਆ। ਪ੍ਰੇਮ, ਭਰਾਤਰੀ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਸੂਫ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਜਾਬ ਸਦਾ ਹੀ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿਰੁੱਧ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਅਸਾਧਾਰਣ ਰਿਹਾ। ਇੱਥੋਂ ਬੇਅੰਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਗ਼ਦਰੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀ ਉੱਭਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੀ ਬਦਨਾਮ ਤਸੀਹਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅੰਡੇਮਾਨ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ - ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ - ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕੱਟੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਆਏ ਪੰਜਾਬੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਪਰ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ - ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ’ਤੇ ਇਹ ਸਿਹਰਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹੇ। ਇਸ ਧਨੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕਿ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਗਹਿਰੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੌਰ ਸਿਰਫ ਪੰਜਾਬ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਲਈ, ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਹ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਥੋਪੀ ਗਈ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਣ ਲਈ ਅਥਾਹ ਯਤਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਪਾਰਟੀ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਵਰਗੇ ਕਈ ਮੋਰਚਿਆਂ ’ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1970 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੇ ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਪਣਪ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਸਦਾ ਰੂਪ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਸਨ। 13 ਅਪਰੈਲ 1978 ਨੂੰ ਨਿਰੰਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਰੂੜ੍ਹੀਵਾਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਝੜਪ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਤਰੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਵੰਡ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਦੌਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤੌਰ ’ਤੇ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾਈ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਫਿਰਕੂ ਸਾਂਝ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹੀ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੇ ਕਠੋਰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਸਮਰਥਿਤ ਏਜੰਟਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਸੰਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਤੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੇ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ, ਬਾਬਾ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਲਲਤੋਂ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਉਸਮਾਨ, ਲਾਲਾ ਲਾਜਪਤ ਰਾਏ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕ ਮਹਾਨ ਆਗੂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਬਹੁਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੈਨਾਨੀ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਵਧਾਵਾ ਰਾਮ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ, ਜੋ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਅਗੇਤੂ ਆਗੂ ਬਣੇ। ਮਨ ਘੜਤ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਇੱਕ ਐਸੇ ਹਨੇਰਿਆਂ ਭਰੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਅੰਤਹੀਣ ਲਗਦਾ ਸੀ। ਤਤਕਾਲੀਨ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ। ਬੈਂਕਾਂ ਦੇ ਕੌਮੀਕਰਨ, ਸਾਬਕਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਭੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਅਤੇ 1971 ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਅਗਵਾਈ ਵਰਗੇ ਸਾਹਸੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਭਿੰਡਰਾਂ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਭਾਰ ਕੇ ਗੰਭੀਰ ਭੁੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਸਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਹਥਿਆਰ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਰਤਣ ਦੀ ਛੋਟ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਾਂਤਰ ਸੱਤਾ ਕੇਂਦਰ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।

1971 ਦੀ ਨਿਰਣਾਇਕ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਹਿਤਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੀਰਤਾ ਪੂਰਵਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਵਾਦੀ ਪ੍ਰਾਜੈਕਟ ਲਈ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੁਝ ਵਿਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਕਥਿਤ “ਜ਼ੁਲਮਾਂ” ਦੀਆਂ ਕਲਪਨਾਤਮਕ ਗੱਲਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਪੰਨ ਵਰਗਾਂ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਹਵਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਦਕਿ ਗਰੀਬ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣ, ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣ ਅਤੇ ਬੇਗੁਨਾਹ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤਕ ਲਈ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥੀ ਫਿਰਕੂ ਵਿਚਾਰ ਜੜ੍ਹ ਪੱਕੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮੁੜ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਲਗਭਗ 30,000 ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀ, ਬੇਗੁਨਾਹ ਨਾਗਰਿਕ (ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੋਵੇਂ), ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ - ਕਮਿਊਨਿਸਟ, ਕਾਂਗਰਸ, ਅਕਾਲੀ ਆਗੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੀਆਂ ਕਾਪੀਆਂ ਪਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦਭਾਵ ਦੀ ਮਨਘੜਤ ਗੱਲਾਂ ਫੈਲਾਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦਾ CIA ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ-ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੇ ਦੁਰਪਯੋਗ ਕੀਤਾ। ਯੂ ਕੇ ਵਿੱਚ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਚੌਹਾਨ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਢਿੱਲੋਂ ਵਰਗੇ ਲੋਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਬਣੇ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੂੰ “ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ” ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹਿਚਕਿਚਾਹਟ ਵਿਖਾਈ। ਜਦੋਂ ਹਿੰਸਾ ਵਧੀ ਤਾਂ ਵੱਖਵਾਦੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇਆਮ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲ ਲਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਜੂਨ 1984 ਵਿੱਚ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੂ ਸਟਾਰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ ’ਤੇ ਅਸਥਾਈ ਰੋਕ ਤਾਂ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਭੰਗ ਹੋਈ। ਇੰਦਿਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹੱਤਿਆ ਨੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਦਿੱਤਾ।

ਅਪਰੈਲ 1986 ਵਿੱਚ ਅਕਾਲੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੋਏ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਬਲੈਕ ਥੰਡਰ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਖੋਖਲੇਪਨ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਤਨ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੱਤਵਾਦੀ ਗਰੁੱਪ ਜਨਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਟਦੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਭਾਵੇਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਉਗਰਵਾਦ ਨੂੰ ਬਲ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਟੇ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਜੂਲਿਓ ਰਿਬੇਰੋ ਅਤੇ ਕੇ.ਪੀ.ਐੱਸ. ਗਿੱਲ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਸਤਿਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਕੰਟਰੋਲ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ।

1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤਕ ਵੱਖਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਢਹਿ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ-ਸਿੱਖ ਵੰਡ ਅਤੇ ਖਾਲਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਕਾਮ ਰਹੀ। ਉਕਸਾਹਟ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋਏ ਕਤਲੇਆਮ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਿੱਖ-ਬਹੁਮਤ ਵਾਲੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਬਦਲੇ ਵਜੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਫਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈ - ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਲਈ ਇਹ ਬੇਹੱਦ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਮਾਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਤਮਕ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਚਲਾਈਆਂ, ਨਿਹੱਥੇ ਪਿੰਡ-ਪਿੰਡ ਗਏ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਗੂੰਜਿਆ- “ਨਾ ਹਿੰਦੂ ਰਾਜ, ਨਾ ਖ਼ਾਲਿਸਤਾਨ - ਜੁਗ-ਜੁਗ ਜੀਵੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ।” ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਦਫਤਰ ਵਿਰੋਧ ਦੇ ‘ਮੋਰਚੇ’ ਬਣ ਗਏ। ਹਰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਹਿੱਟ-ਲਿਸਟ ’ਤੇ ਸੀ। ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਭਾਰੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਈ। ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੇਡ ਅਰਜੁਨ ਸਿੰਘ ਮਸਤਾਨਾ, ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਕੈਨੇਡੀਅਨ, ਗੁਰਮੇਲ ਸਿੰਘ ਹੁੰਜਣ, ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਖੋਖਰ, ਅਮੋਲਕ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਸੇਵਕ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਰਵਿੰਦਰ ਰਵੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਵਰਿਸ਼ਟ ਨੇਤਾ ਲੱਭ ਸਿੰਘ ਰੌੜ (84 ਸਾਲ) ਦੇ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰਕੇ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਜਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਗਰਦਨ ਵਿੱਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਚਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਲਕਵੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਟਰੇਡ ਯੂਨੀਅਨ ਨੇਤਾ ਵਜੋਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ - ਇੱਕ ਜੀਉਂਦਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣੇ। ਨਰਿੰਦਰ ਕੌਰ ਸੋਹਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਮੈਂਬਰ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ, ਅੱਜ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਮਹਿਲਾ ਸਸ਼ਕਤੀਕਰਨ ਲਈ ਅਣਥੱਕ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਲਪਨਾ ਕਰਨੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰਜਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ 140 ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਅਤੇ 9 ਗੰਭੀਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ਹੀਦ ਦੀ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਵਿਰੋਧ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗਾਥਾ ਹੈ। ਕਾਮਰੇਡ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਮਲਹੋਤਰਾ ਅਤੇ ਸਤਪਾਲ ਡਾਂਗ ਦੇ ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਨੇ ਨਿਰਣਾਇਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ। ਪੱਤਰਕਾਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ ਨੇ ਆਤੰਕੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਕਿਹਾ ਜੋ ਉਹ ਸਨ – ਅੱਤਵਾਦੀ – ਜਦੋਂ ਕਿ ਪ੍ਰੈੱਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਖਾੜਕੂ’ ਵਰਗੇ ਨਰਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਵਰਿਸ਼ਟ ਨੇਤਾ ਕਾਮਰੇਡ ਜਗੀਰ ਸਿੰਘ ਜੋਗਾ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਜਨ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ। ਕਾਮਰੇਡ ਭਰਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ - ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ, ਧਨੀ ਜਿਮੀਦਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਬੁਰਜੁਆ ਵਰਗ ਦੀ ਮਿਲੀਭਗਤ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਖੇਤ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਗੂ ਕਾਮਰੇਡ ਰੁਲਦੂ ਖਾਂ ਨੇ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਕਾਮਰੇਡ ਵਿਮਲਾ ਡਾਂਗ ਨੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੇ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਅਗੇਤੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਅਜਿਹੇ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ’ਤੇ ਪੈਂਦੇ ਦਬਾਅ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋਈਆਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਕਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਮੇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਤਣਾਅ ਚਰਮ ’ਤੇ ਸੀ, ਪਾਰਟੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਦੰਗੇ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧੀ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਾਰਟੀ ਸਕੱਤਰ ਕਾਮਰੇਡ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਬੁਆਣੀ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਜੋਖ਼ਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਸਿੱਧੀ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਦੰਗਾ ਰੋਕਣ ਵਿੱਚ ਕਾਮਯਾਬ ਰਹੇ।

ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਕਰਫਿਊ ਲਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਮਿਊਨਿਸਟਾਂ ਨੇ ਧਮਕੀਆਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿਵਸ ’ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾਏ। ਜਨ-ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੇ ਆਤੰਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਸਟੂਡੈਂਟਸ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ (AISF) ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਗਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨ ਜੋਖ਼ਮ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਕਾਲਜ-ਦਰ-ਕਾਲਜ ਜਾ ਕੇ ਵੱਖਵਾਦੀ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਆਧਾਰ ਨੂੰ ਭੰਨਿਆ। ਗੰਭੀਰ ਧਮਕੀਆਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕੇ। ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਛੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਤਮਕ ਸਪਸ਼ਟਤਾ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਚਨਬੱਧਤਾ, ਹਿੰਮਤ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਹੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕਟਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਫਿਰਕੂ ਜਨੂੰਨ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸਿਰਫ ਖੂਨਖ਼ਰਾਬਾ ਅਤੇ ਪੀੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਭ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਦਭਾਵ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਵੰਡ ਦੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਏਕਤਾ, ਧਰਮਨਿਰਪਖਤਾ ਅਤੇ ਜਨ-ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਢਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਜਨ-ਅੰਦੋਲਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ, ਧਰਮਨਿਰਪਖ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੇ ਏਜੰਡੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤਾਕਤਾਂ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਸਮਾਜ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਗੱਲ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਡਾ ਦੇਸ਼ ਬਹੁਸੰਖਿਆਵਾਦੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇਕਤਾ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਹੇਠ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)