JagjitSLohatbaddi7ਬੰਦੇ ਕੋਲ ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸੁਖ, ਦਰਦ, ਅਹਿਸਾਸ ਸਮਝਣ ਦੀ ਫੁਰਸਤ ਹੀ ਨਹੀਂ,ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ...
(24 ਜੂਨ 2023)


ਬੰਦਾ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ … ਅਜ਼ਲ ਤੋਂ ਹੀ …
, ‘ਅੱਵਲ ਨੰਬਰ’ ਅਲਾਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀਚੁਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋਣ ਦਾ ਭਰਮ ਪਾਲੀ ਬੈਠਾ ਹੈਟੁੱਟਦੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਗਹੁ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਹੈਟੀਸੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਆਵਾਗੌਣ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਤਾਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਚੱਕਰਵਿਊ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿੱਕਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾਕਾਹਲ਼ ਭਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਵੈ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂਜ਼ਮੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੈ। ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਲਾਅ ਹੈ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਵਰਜਿਤ ਫ਼ਲ ਖਾਣ ਨੇ ਭਟਕਣਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ

ਮਨੁੱਖੀ ਮਨਾਂ ਵਿਚਲੀ ਤਿੜਕਣ ਨੇ ਅਮਨ ਚੈਨ ਖੋਹ ਲਿਆ ਹੈ ਸ਼ੈਤਾਨ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕਰੀਂ ਬੈਠਾ ਹੈਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਤਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਤਹੱਮਲ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦੇ ਤਿਣਕੇ ਖਿੰਡੇ-ਪੁੰਡੇ ਪਏ ਨੇਅੱਜ ਦੇ ਇਸ ਤਰੱਕੀ ਯਾਫ਼ਤਾ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹ ਆਵਾਰਗੀ ਕਿਉਂ? ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਦੀਆਂ ਸੁਖ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ ਮਾਨਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਖਣਾ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇੰਨੀ ਬੇਯਕੀਨੀ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ? ਤਾਕਤਵਰ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਖੌਫ਼ਜ਼ਦਾ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਸ਼ਾਇਦ ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤ ਰਿਹਾ ਹੈਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਪੌਣ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪਲੀਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਰਾਪ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੇ ਅਪਾਰ ਭੰਡਾਰ ਬਖ਼ਸੇ ਨੇ ਸਮਸਤ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਲਈ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਕਿਸੇ ਕਾਹਲ਼ ਵਿੱਚ ਹੈਮਨੁੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸੋਝੀ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ ਹੈਵਗਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੌਰੂ ਪਾਉਂਦਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈਅਸਮਾਨੀ ਤਾਰਿਆਂ ਮੂਹਰੇ ਧੁੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਤਾਣ ਰੱਖੀ ਹੈਵਗਦੀ ਹਵਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਭੇੜ ਲਏ ਨੇਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਤਰੰਗੀ ਪੀਂਘ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾਉੱਡਦੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਬੇਮਾਅਨੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਨੇਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ, ਜੇ ਸੁਣ ਸਕੀਏ ਤਾਂ ਰੁੱਖ ਵੀ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਨੇ; ਜੇ ਨਾ ਸੁਣੀਏ ਤਾਂ ਲਫ਼ਜ਼ ਵੀ ਗੂੰਗੇ ਨੇਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤਾਹੀਉਂ ਤਾਂ ਦਰਦਨਾਕ ਮੰਜ਼ਰ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਉੱਘੜਦੀ ਹੈ:

ਲੂਸੀ ਧਰਤੀ, ਝੁਲਸੇ ਬਿਰਖ ਗਵਾਹੀ ਨੇ,
ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ ਖੇਤਰਫਲ ਸ਼ਮਸ਼ਾਨਾਂ ਦਾ

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਵਸੇਵੇ ਲਈ ਬੜੀ ਹੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਥਾਂ ਹੈ - ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਾ, ਪਰ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈਹਰ ਪਾਸੇ ਗੁਲਜ਼ਾਰ ਖਿੜੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈਪਰਵਰਦਿਗਾਰ ਦੀਆਂ ਕਲਾ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਦੇ ਸਾਖਸ਼ਾਤ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਨੇਉੱਚੇ ਪਹਾੜ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ, ਨੀਲੀ ਭਾ ਮਾਰਦਾ ਪਾਣੀ, ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਕਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਚੰਭਾ ਹੈਪਰ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਚੰਨ ਦੇ ਦੀਦਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ‘ਦਾਗ਼’ ਦਿਸਦਾ ਹੈਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਘੋਰ ਹਨੇਰਾ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦਾ ਹੈਨੁਕੀਲੀਆਂ ਨੁੱਕਰਾਂ ਨੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈਗੁਲਾਬ ਦੇ ਕੰਡੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ੋਖ ਰੰਗ ਨਹੀਂਉੱਘਾ ਲੇਖਕ ਜਾਰਜ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਅ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਹਾਂ-ਪੱਖੀ ਅਤੇ ਨਾਂਹ-ਪੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੇਣ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ … ਆਸ਼ਾਵਾਦੀ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ, ਪੈਰਾਸ਼ੂਟ ਦਾ! ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੱਥੋਂ ਲੱਭਾਂਗੇ, ਸੋਚਾਂ ਤਾਂ ਢਹਿੰਦੀਆਂ ਕਲਾ ਵਾਲੀਆਂ ਨੇ? ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਉੱਪਰ ਇਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸੱਟ ਹੈ

ਸ਼ਾਹਕਾਰ ਰਚਨਾ ‘ਮੇਰਾ ਦਾਗਿਸਤਾਨ’ ਦਾ ਰਚੇਤਾ ਰਸੂਲ ਹਮਜਾਤੋਵ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਫਰੋਲਦਿਆਂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਕੁਝ ਲੋਕ ਐਸੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਬੀਤੇ ਬਾਰੇ ਸੋਗੀ, ਅਫ਼ਸੋਸੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਮਗੀਨ ਖਿਆਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਬੀਤੇ ਬਾਰੇ ਰੌਸ਼ਨ, ਧੁਪਹਿਲੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਰੌਸ਼ਨ ਹੈਤੀਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਦਾਸੀ ਵੀ; ਧੁੱਪ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਛਾਂ ਵੀਵਰਤਮਾਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਨ-ਸੁਵੰਨੇ ਭਾਵ, ਖਿਆਲ, ਸੰਗੀਤ ਤੇ ਰੰਗ ਭਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਯਥਾਰਥ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ: ਟਿਮਟਿਮਾਉਂਦੇ ਅਸਮਾਨੀ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚਮਕਦਾ ਥਾਲ਼ ਜਾਂ ਕਾਲੀ ਬੋਲੀ ਰਾਤ ਦਾ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰਾਤੁਹਾਡਾ ਨਜ਼ਰੀਆ ਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਕ ਬਣਦਾ ਹੈ

ਪਰਿੰਦੇ ਅਤੇ ਫ਼ਕੀਰ ਪੱਲੇ ਰਿਜ਼ਕ ਨਹੀਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇਕਿਸੇ ਮ੍ਰਿਗ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰਵਰਤਮਾਨ ਹੀ ਸਾਜ਼ਗਾਰ ਹੈਝੋਲੀਆਂ ਭਰ ਕੇ ਕੀ ਲੈਣਾ ਹੈ? ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਨੇਕੋਈ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਭਰਨ ਦੀ ਚੇਸ਼ਟਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਸੈਂਕੜੇ ਮੀਲ ਦੂਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਏ ਬੋਟਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ’ਤੇ ਛੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਲਈ ਫਿਰਦਾ ਹੈਜਰਬਾਂ ਤਕਸੀਮਾਂ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਮਿਲਾਉਂਦਾ ਹੈਸਿਕੰਦਰ ਨੂੰ ਭੁਲਾਈ ਬੈਠਾ ਹੈਕਾਰੂੰ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਨਾਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਬੰਦੋਬਸਤ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਜੁ ਹੋਇਆ! ਤਿਲਕਣ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਪੈਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੰਦੀਇੱਕ ਚੋਟੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚ, ਅਗਲੀ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਹਾਵਣੀ ਲਗਦੀ ਹੈਦੁਨਿਆਵੀ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈਚੰਦ ਕੁ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹਉਮੈਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈਆਪਣੇ ਕੁਨਬੇ ਨਾਲ ਇਉਂ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਦੂਸਰੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਵਾਸੀ ਹੋਵੇਜਿਉਂਦੇ ਜੀਅ ਖੁਦਨੁਮਾਈ ਸੋਝੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਫਟਕਣ ਦਿੰਦੀਸ਼ਾਇਰ ਤ੍ਰੈਲੋਚਨ ਲੋਚੀ ਨੇ ਰੱਬ ਜਿੱਡੀ ਸਚਾਈ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਬੰਦੇ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ’ਤੇ
ਹਉਮੈਂ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ …

ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਮੁੱਕਣ ’ਤੇ
ਬੰਦਾ ਜੀ ਉੱਠਦਾ …

ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਪਏ ਖੌਰੂ ਨੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੇਰੂੰ ਖੇਰੂੰ ਕਰ ਛੱਡਾ ਹੈਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿ ਗਿਆਜੰਗਲ ਬੇਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭੌਂਦਿਆਂ ਆਪਣਿਆਂ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਵੀ ਸੁੰਨਾਪਣ ਹੈਨਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰੁਤਬਿਆਂ ਦੀ ਦੁਹਾਈ ਹੈਤਿੜਕਣ ਨੇ ਤਿਲਕਣ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਕਿਸੇ ਸਾਜ਼ਸੀ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਜੋੜੀਦਾਰ ਲੱਗਦੇ ਨੇਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਇਹ ਸਹਿਮ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਜੂਦ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਛਾਵੇਂ ਤੋਂ ਵੀ ਖ਼ੌਫ਼ ਲਗਦਾ ਹੈਹਲਕਾ ਜਿਹਾ ਖੜਾਕ ਵੀ ਤ੍ਰਾਹ ਕੱਢ ਦਿੰਦਾ ਹੈਚੇਤੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਦਭਾਵ ਦੀ ਸਾਂਝ ਤਾਂ ਪਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਲਈ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੇ ਮਾਸੂਮ ਉਸ ਨੂੰ ਭਵਿੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨਆਪਣਾ ਹੀ ਚਿਹਰਾ ਕਰੂਪ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਛਾਣੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀਪਿਛਲੇ ਸ਼ਾਂਤ ਸਮਿਆਂ ਵੱਲ ਮੁੜਨ ਦੀ ਤਾਂਘ ਪ੍ਰਬਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਰੌਸ਼ਨੀਆਂ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦਾ ਤੁਣਕਾ ਮਾਰਦੀ ਹੈਖਿੱਚੋਤਾਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰੀਵ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਜਾਲੇ ਦੇ ਚਿਰਾਗ ਜਗਦੇ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅੰਦਰਲੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਕਾਤਰਾਂ ਤਾਸ਼ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਖਿੰਡੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨਕੰਕਰੀਟ ਦੇ ਬਣੇ ਮਕਾਨ, ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਰੋਸਾਏ ਘਰਾਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇਸਦੀ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ, ਸ਼ਾਇਰ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ:

ਮਕਾਨ ਸਭ ਦੇ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ ਨੇ
ਪਰ ਘਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ
ਚੀਜ਼ਾਂ ਚਿਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਨੇ
ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਖਿੱਲਰੇ!
ਤਾਂ ਹੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਮਕਾਨ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ।
ਸਜੇ
, ਸੰਵਰੇ, ਬਨਾਵਟੀ
ਜਮਾਂ ਮੇਰੀ ਸਦੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਰਗੇ।

ਮੈਨੂੰ ਮੋਹ ਆਉਂਦਾ ਐ
ਘਰਾਂ ਦਾ
,
ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੇ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣਦੇ ਸੁਣਦੇ
ਸੌਂ ਜਾਂਦੇ ਨੇ, ਦਾਦੇ-ਦਾਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਬੁੱਕਲਾਂ ਵਿੱਚ

ਮਾਨਵ ਨੇ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾਉਣਾ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ‘ਬਾਬਾਣੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ’ ਲਈ ਸਮਾਂ ਬਚਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆਸੰਵਾਦ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਦਾ ਤੋਂ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਰਿਹਾ ਹੈਤਵਾਰੀਖ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੱਕੇ ਮਦੀਨੇ ਅਤੇ ਬਗਦਾਦ ਦੀ ਫੇਰੀ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਪੀਰ ਦਸਤਗੀਰ ਅਤੇ ਬਹਿਲੋਲ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਇਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਸੁੱਚੇ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਫਤਿਹ ਹੋਈ ਸੀਫਿਰ ਸੰਵਾਦ ਤੋਂ ਨਾਬਰੀ ਕਿਉਂ? ਮਨਾਂ ਵਿਚਲੀ ਗਹਿਰਾਈ ਕਿਉਂ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ? ਨਾਮਵਰ ਸ਼ਾਇਰਾ ਪਾਲ ਕੌਰ ਦਾ ਕਥਨ ਹੈ: “ਅਸੀਂ ਬੋਲਦੇ ਹਾਂ, ਸੁਣਦੇ ਨਹੀਂ, ਸੰਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਬਹਿਸਦੇ ਤੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ-ਭੁਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਲੀਕਾਂ ਵਾਹੁਣ ਤੇ ਲੀਕਾਂ ਕੁੱਟਣ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ।”

ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਮੱਤ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਉੰਨਾ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਉਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦਾ ਸੁਖ ਦੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈਅਜਨਬੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਝੀਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਝਾਕਣਾ, ਮਾਨਵ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਰਹੀ ਹੈਗੁਲਜ਼ਾਰ ਇਸਦੀ ਸ਼ਾਹਦੀ ਭਰਦਾ ਹੈ:

ਉਮਰ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀ ਲੋਗੋਂ ਨੇ,
ਔਰੋਂ ਕੇ ਵਜੂਦ ਮੇਂ ਨੁਕਸ ਨਿਕਾਲਤੇ
, ਨਿਕਾਲਤੇ।
ਇਤਨਾ ਖੁਦ ਕੋ ਤਲਾਸ਼ਾ ਹੋਤਾ‘
ਤੋਂ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਨ ਜਾਤੇ

ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਸਮੇਂ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈਬਿਜਲੀ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸਮਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਡਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾਬੰਦੇ ਕੋਲ ਦੂਸਰੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸੁਖ, ਦਰਦ, ਅਹਿਸਾਸ ਸਮਝਣ ਦੀ ਫੁਰਸਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਵੀਰਾਨੀ ਛਾਈ ਹੋਈ ਹੈਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਕਹਿਣ ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕਸ਼ਮਕਸ਼, ਮਨਾਂ ਦਾ ਖੌਅ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈਕੋਈ ਹੁੰਗਾਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਲੱਭਦਾਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਨੋਰੋਗ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਿਕਟਰ ਫਰੈਂਕਲ ਨੂੰ ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਕਿਸੇ ਅਣਜਾਣੀ ਔਰਤ ਨੇ ਫੋਨ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਵਿਕਟਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੱਲੀਂ ਲਾ ਕੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਕਾਰਨ ਦੱਸੇਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਔਰਤ ਜਦੋਂ ਵਿਕਟਰ ਨੂੰ ਮਿਲੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੇ ਦੱਸੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਨੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ?” ਉਹ ਔਰਤ ਬੜੀ ਸਹਿਜਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲੀ, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।”

ਵਿਕਟਰ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ, “ਫੇਰ?”

ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ, “ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, ਇੱਡੀ ਵੱਡੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜੇ ਇੱਕ ਵੀ ਬੰਦਾ ਅਜਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਧੀ ਰਾਤੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।”

ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਲਾਂ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ … ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮੰਗਦੀ ਏ!

ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਰਾਨੀ ਲੇਖਕ ਖਲੀਲ ਜਿਬਰਾਨ ਬੜੇ ਹੀ ਮਾਰਮਿਕ ਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸੀਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਦੇ ਦੀ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ: “ਇਨਸਾਨ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕੋ ਵੇਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ … ਹਮੇਸ਼ਾ ਟੋਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਰਦਾਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਿੱਤਰ ਪਿਆਰਾ ਧੋਖਾ ਫ਼ਰੇਬ ਦੇ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਜੂਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਟੁੱਟ ਭੋਏਂ ’ਤੇ ਜਾ ਡਿਗਦਾ ਹੈ … ਔਲਾਦ ਮਾੜੀ ਨਿਕਲ ਆਵੇ ਤਾਂ ਦੂਜਾ ਹਿੱਸਾ ਨਾਲੋਂ ਲੱਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈਇੰਝ ਟੋਟੇ ਖਿੱਲਰਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ … ਪਰ ਸਫ਼ਰ ਜਾਰੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਅਖੀਰ ਫੇਰ ਇੱਕ ਮਿਥੇ ਦਿਨ ਮੌਤ ਦਾ ਇੱਕ ਫ਼ਰਿਸ਼ਤਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭੋਏਂ ਉੱਤੇ ਡਿਗੇ ਸਾਰੇ ਟੋਟੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਤੁਰਦਾ ਬਣਦਾ ਹੈ … ਤੇ ਮਗਰ ਰਹਿ ਗਏ ਬੇਜਾਨ ਕਲਬੂਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਦੁਨੀਆਂ ਆਖਣ ਲਗਦੀ ਏ … ਫਲਾਣਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ!” ਬੱਸ! ਇੰਨੀ ਕੁ ਬਾਤ ਹੈ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪੁਤਲੇ ਦੀ

ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਠਹਿਰਿਆ, ਪਿਛਲ-ਪੈਰੀਂ ਤੁਰਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਗਵਾਰਾ ਹੀ ਨਹੀਂਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਾਵੇਂ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਹਿਰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਅਣਦਿਸਦੇ ਦਾ ਖ਼ੌਫ਼ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਬੇਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤੰਗ ਪਗ-ਡੰਡੀਆਂ ਨੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਦੇ ਕਦਮ ਅਗੇਰੇ, ਹੋਰ ਅਗੇਰੇ ਤੁਰਨਾ ਜਾਣਦੇ ਨੇ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨੇ ਵੰਗਾਰਦੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈਸ਼ਾਇਰਾ ਸੁਖਵਿੰਦਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਇਸ ਚਿਰ-ਸਦੀਵੀ ਹਸਰਤ ਦੀ ਤਰਜ਼ਮਾਨੀ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਮੈਂ ਫਿਰ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਨੇ,
ਟੁਕੜੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ।
ਹਵਾ ਨੇ ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ,
ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ!!

*****

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
(4049)
(ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਲਈ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)

About the Author

ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲੋੋਹਟਬੱਦੀ

ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਲੋੋਹਟਬੱਦੀ

Phone: (91 - 89684 - 33500)
Email: (singh.jagjit0311@gmail.com)

More articles from this author