“ਮੇਮਣਾ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਕੁੱਛੜ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਦੌੜੀ ਆ ...”
(17 ਜੂਨ 2025)

ਉਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਇਆ ਅਜੇ ਦਹਾਕਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵਰਗਾ ਹਾਲੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਗਰੀਬੀ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਖੇਤੀ ਵਰਖਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ। ਟਾਵੇਂ ਟਾਂਵੇਂ ਹਲਟ ਤਾਂ ਸਨ ਪਰ ਪਾਣੀ ਡੂੰਘਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਟਿੰਡਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਕੱਢਦੀਆਂ ਸਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਸਿੰਜਾਈ ਲਈ ਆਡ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਗਤੀ ਅਤੇ ਮਾਤਰਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਢਾਬ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਕੇ ਅੱਧਾ ਪੌਣਾ ਮੀਲ ਉੱਤੇ ਦਰਿਆ ਵਗਦਾ ਸੀ। ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਹਾਲੇ ਨੰਗਲ ਡੈਮ ਤੋਂ ਨਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਾਇਆ। ਹਰ ਘਰ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੁੱਧ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਰਿਆ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸੌ ਘੁਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਾਮਲਾਤ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਦੋ, ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਕਈ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜ-ਪੰਜ, ਸੱਤ-ਸੱਤ ਮੱਝਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਾਮਲਾਤ ਚਰਾਂਦ ਸੀ। ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਬੈਠਦੇ, ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਘਾ ਚਰਦੇ। ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਵਿਧਵਾ ਬੇਬੇ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਦੋ ਭਰਾ ਤੇ ਸਾਡੀਆਂ ਤਿੰਨ ਭੈਣਾਂ ਸਨ। ਘਰ ਘਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ ਕਿ ਕਣਕ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਘਾ-ਪੱਠਾ ਅਤੇ ਜੀਆਂ ਲਈ ਦਾਣੇ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹਰ ਸਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਘੱਟ ਸੀ।

ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੋਇਆ ਇਹ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਮੱਝਾਂ ਸੂਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ, ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਦੋਨੋਂ ਦੁੱਧ ਦੇਣ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈਆਂ। ਦੁੱਧ ਵਾਲੀ ਮੱਝ ਖਰੀਦਣ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰਤਨ ਕੁਰੇ, ਬੱਕਰੀ ਖਰੀਦ ਲੈ, ਨਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਚਲਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।”

ਉਸ ਔਰਤ ਵਿਚਾਰੀ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਲਈ ਤਰਸ ਸੀ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀ ਸਮਰੱਥਾ ਬਾਰੇ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਹਲਚਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਚਪਨ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰੀਆਂ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਇੱਜੜ ਦੇਖਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ 60-70 ਬੱਕਰੀਆਂ ਦਾ ਇੱਜੜ ਜਦੋਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਤਾਂ ਮੇਮਣਿਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ, ਆਜੜੀਆਂ ਦੀਆਂ ਇੱਜੜ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਨ ਲਈ ਝਿੜਕਾਂ ਦੂਰ ਤੋਂ ਹੀ ਸੁਣਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਜੜ ਦੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਦੂਰ ਤਕ ਸੁਣਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਅਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਜੜ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੋਹਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਇੱਜੜ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿਛੇ ਦੂਰ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਜਾਂਦੇ। ਸਾਡਾ ਦਿਲ ਛੋਟੇ ਮੇਮਣੇ ਚੁੱਕਣ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਪਰ ਇੱਛਾ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ। ਬੱਕਰੀਆਂ ਜਦੋਂ ਕੰਡੀਆਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜੀਭ ਨਾਲ ਘੇਰ ਕੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਚੱਬਦੀਆਂ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪੈਂਦਾ ਕਿ ਕੰਡੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਭ ਅਤੇ ਜਬਾੜ੍ਹੇ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਚੁੱਭਦੇ।

ਪਿੰਡ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਚੋਈਆਂ ਦਰਿਆ ਵਲ ਨੂੰ ਵਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਚੋਈ ਦੇ ਆਸੇ ਪਾਸੇ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕੰਡਿਆਲੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ। ਹਫਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅੱਧ ਵਾਰੀ ਭੇਡਾਂ ਦਾ ਇੱਜੜ ਵੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮੁੰਡਾ ਭੇਡਾਂ ਵਾਂਗ ਅਵਾਜ਼ ਕੱਢ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਡਾਂ ਸਾਊ ਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ।

ਸਿਆਣੀ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਦੁੱਧ ਦੇ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਲਈ ਬੱਕਰੀ ਖਰੀਦਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸੁਣਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਅਚੇਤ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬੱਕਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਜਾਗ ਪਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਟੱਬਰ ਲਈ ਪੀਣ ਨੂੰ ਨਾ ਸਹੀ ਚਾਹ ਲਈ ਤਾਂ ਦੁੱਧ ਚਾਹੀਦਾ ਹੀ ਸੀ। ਪੰਜਵੀਂ ਬਾਅਦ ਅਗਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਮੈਂ ਖਾਲਸਾ ਸਕੂਲ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਛੇਵੀਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸ੍ਰ. ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਵਜ਼ੀਫੇ ਲਈ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਛੇਵੀਂ, ਸੱਤਵੀਂ ਅਤੇ ਅੱਠਵੀਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਛੇਵੀਂ ਜਮਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਜਦੋਂ ਨਾਂ ਮੰਗੇ ਗਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਲਿਖਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਅਕਤੂਬਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਗਿਆਨੀ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਿਲੇਬਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਪੇਪਰਾਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਨੋਟ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਧਾਰਮਿਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪੀਰੀਅਡ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨਵੇਂ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਸਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਦਾ ਇਮਤਿਹਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਮਾਤ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਭੁੱਲ ਹੀ ਗਿਆ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਦੇ ਵਜ਼ੀਫੇ ਲਈ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਨਵਰੀ ਮਹੀਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਉਪਰੰਤ ਇੱਕ ਸੀਨੀਅਰ ਟੀਚਰ ਨੇ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਸਾਹਿਬ ਧਾਰਮਿਕ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦੇ ਵਜ਼ੀਫੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਦੱਸਣਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਨਤੀਜਾ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮੇਰੇ ਦੋ ਕੰਨ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਖੈਰ ਵਜ਼ੀਫਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਬੋਲੇ ਗਏ। ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਓਏ ਤੇਰਾ ਨਾਂ ਵੀ ਹੈਗਾ।” ਜਿਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਦਿਹਾੜੀ ਮਸਾਂ ਲੰਘੀ। ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਬੇਬੇ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਅੱਖਾਂ ਮੀਚ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਅਤੇ ਬੋਲੀ, “ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਤੂੰ ਹੀ ਵੇਖਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ...।” ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਜ਼ੀਫੇ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਬਾਰੇ ਨਾ ਹੀ ਬੇਬੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।

ਮਈ ਮਹੀਨੇ 6 ਰੁਪਏ ਦੀ ਦਰ ਨਾਲ ਛੱਤੀ ਰੁਪਏ ਵਜ਼ੀਫਾ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਵੱਡੀ ਭੈਣ ਦਾ ਵਿਆਹ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪੈਸੇ ਤਾਜ਼ੀ ਸੂਈ ਬੱਕਰੀ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਜੀਜੇ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਉਦੋਂ ਘਰ ਕੱਚੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦੀ ਚਾਰ ਦਿਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਡਾ ਘਰ ਵਿਹੜੇ ਦੇ ਬਾਕੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਸੀ। ਦੂਰ ਤਕ ਖੇਤ ਹੀ ਖੇਤ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਜੇ ਨੂੰ ਰਸਤੇ ਦੇ ਥਾਂਹ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਧਾ ਘਰ ਨੂੰ ਆਉਂਦਿਆਂ ਦੇਖ ਲਿਆ। ਮੇਮਣਾ ਉਸ ਨੇ ਬੱਚੇ ਵਾਂਗ ਕੁੱਛੜ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਬੱਕਰੀ ਮਗਰ-ਮਗਰ ਦੌੜੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਮੇਮਣੇ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਖੋਹ-ਖਿੱਚ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਬੱਕਰੀ ਲਈ ਛੋਲੇ ਕਟੋਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਲਿਆਂਦੇ। ਹੁਣ ਚਿੱਟੇ ਕਾਲੇ ਡੱਬਾਂ ਵਾਲੀ ਡੱਬ-ਖੜੱਬੀ ਬੱਕਰੀ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਸੀ। ਮਾਸੂਮ ਮੇਮਣਾ ਚੁੱਕਣ ਲਈ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸੀ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਚਾਹ-ਪਾਣੀ’ ਚਲਦਾ ਹੋ ਗਿਆ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.om)