“ਸਤਿਕਾਰਘਰਾਂ ਦਾ ਵਧਣਾ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ...”
(23 ਅਕਤੂਬਰ 2026)

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਣ ‘ਸਤਿਕਾਰਘਰ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੁੱਲਾਂ, ਸਾਂਝੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁੰਗੜਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਵੀ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਪੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਪਾਲਿਆ, ਪੜ੍ਹਾਇਆ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸਤਿਕਾਰਘਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਣਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: “ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਸਤਿਜੁ ਧਿਆਇਆ, ਸਭ ਤੇ ਉੱਤਮ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ।”

ਇਹ ਸਤਰ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੋਈ ਸਮਾਜਿਕ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਸਤਿਕਾਰਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਸਥਿਤੀ: ਸੇਵਾ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਭੈੜ?

ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਸੰਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤੇਜ਼ੀ ਆਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਤਿਕਾਰਘਰ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰਘਰ ਜ਼ਰੂਰੀ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ-ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਬੇਸਹਾਰੇ ਹਨ, ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ ਹਨ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸਹਿਮਤੀ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਾਥ ਜਾਂ ਵਿਕਲਪ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਘਰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਅਸਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਘਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਅਣਗਹਿਲੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਧਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ

ਵਿਦੇਸ਼ ਪਰਵਾਸ: ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਟੁੱਟਣਾ: ਨਿੱਕੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਵਧਿਆ ਹੈ।

ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਦਬਾਅ: ਨੌਜਵਾਨ ਕੰਮ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇ ਮਸਰੂਫ ਹਨ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦੇਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਲਗਦਾ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਦੀ ਲੋੜ: ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਲੰਮੀ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਔਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਵਿਵਾਦ: ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ: ਭੌਤਿਕ ਸੁਖ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਸਾਂਝ, ਮਿਲਣੀ, ਮਿਠਾਸ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਬੰਧਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੋਹੜੀ, ਵਿਸਾਖੀ, ਵਿਆਹ, ਸ਼ਰਾਧ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾ ਵਰਗੀਆਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਮੇਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਘਟਣਾ

ਸਤਿਕਾਰਘਰਾਂ ਦਾ ਵਧਣਾ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਾਦੇ-ਦਾਦੀ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ, ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਲੋਕੋਕੱਤੀਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਘਟਦਾ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਸਵਾਲ

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਪੀੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸਾਖ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਵਾਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ

ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਿਰਫ ਮਾਪੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ, ਲੋਕ-ਧਾਰਾ, ਕਿਰਤ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਲਾਂ ਦੇ ਜੀਉਂਦੇ ਸਰੋਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕੱਲਤਾ ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਸੰਚਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਹ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਨ ਪਰ ਸਿਰਫ ਸਤਿਕਾਰਘਰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾ, ਸਾਫ-ਸਫਾਈ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਹਾਰਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸਿਖਿਅਤ ਕਰਮਚਾਰੀ ਅਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਨੇ ਵੀ ਸੀਨੀਅਰ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ’ਤੇ ਸਖਤ ਰੁਖ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ।

ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?

ਪਰਿਵਾਰਕ ਸੰਵਾਦ ਵਧਾਉਣਾ: ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਬੋਝ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਣ ਵਾਲਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ।

ਸਕੂਲੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ: ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਾਰੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਣ।

ਪੰਚਾਇਤ ਅਤੇ ਮੁਹੱਲੇ ਪੱਧਰ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ: ਇਕੱਲੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਤ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਸਿਹਤ ਜਾਂਚ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ।

ਸਤਿਕਾਰਘਰਾਂ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰਨਾ: ਜਿੱਥੇ ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਣ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਸਲ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ: ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਮੰਦਰ, ਮਸੀਤਾਂ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਾਰੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਸਿੱਟਾ

ਬਿਰਧ ਆਸ਼ਰਮ ਜਾਂ ਸਤਿਕਾਰਘਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ- “ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਸਤਿਜੁ ਧਿਆਇਆ, ਸਭ ਤੇ ਉੱਤਮ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ” ਸਾਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਸੇਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪੂਜਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦਿਨ ਬਚੇਗੀ, ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ, ਤਜਰਬਾ ਅਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਮੁੜ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਪਾਵੇਗੀ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)