“ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ...”
(9 ਜੁਲਾਈ 2026)
ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਸੰਗਠਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਯੁਵਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਪੜ੍ਹਾਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮੁੱਲ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੇਵਾ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ, ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸ ਸਕੀਮ (NSS) ਅਤੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੈਡੇਟ ਕੋਰਪਸ (NCC) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਸੰਗਠਨ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਭਾਰਤ ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਭਾਰਤ ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸਕਾਊਟਿੰਗ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਸਕਾਊਟਿੰਗ ਦੀ ਨੀਂਹ ਲਾਰਡ ਬੇਡਨ-ਪਾਵਲ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸਾਹਸ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਕਾਊਟਿੰਗ 1909 ਵਿੱਚ ਆਈ ਅਤੇ 1911 ਵਿੱਚ ਗਾਈਡਿੰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ ਦਾ ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਹੀ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨ ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।
ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ ਦੇ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਕੋਰਸ
ਇਸ ਸੰਗਠਨ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਮਰ ਸਮੂਹਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਬ ਅਤੇ ਬੁਲਬੁਲ ਪੱਧਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਕਾਊਟ ਅਤੇ ਗਾਈਡ ਪੱਧਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਰੋਵਰ ਅਤੇ ਰੇਂਜਰ ਪੱਧਰ ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਕਾਊਟ ਮਾਸਟਰ, ਗਾਈਡ ਕੈਪਟਨ, ਰੋਵਰ ਲੀਡਰ ਅਤੇ ਰੇਂਜਰ ਲੀਡਰ ਵਰਗੇ ਸਿਖਲਾਈ ਕੋਰਸ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਰਸਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਂਪਿੰਗ, ਡ੍ਰਿਲ, ਫਸਟ ਏਡ, ਰੱਸੀਆਂ ਦੇ ਗੰਢ, ਨਕਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਆਸਪਾਸ ਦੀ ਸਫਾਈ, ਟੀਮ ਵਰਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹਿੰਮਤ, ਸਮਝਦਾਰੀ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ ਦੇ ਲਾਭ
ਸਕਾਊਟਿੰਗ ਅਤੇ ਗਾਈਡਿੰਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ, ਸਫਾਈ, ਨਿਯਮਿਤਤਾ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਕਾਊਟ ਅਤੇ ਗਾਈਡ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨੀ, ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿਣਾ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਕਰੀਅਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ-ਹਰ ਥਾਂ ਲਾਭ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸੰਬੰਧ
ਭਾਰਤ ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕਾਊਟਿੰਗ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ World Organization of the Scout Movement (WOSM) ਅਤੇ World Association of Girl Guides and Girl Scouts (WAGGGS) ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਕਾਊਟ ਅਤੇ ਗਾਈਡ ਸਿਰਫ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਕੈਂਪਾਂ, ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਸਾਂਝੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਭਾਗ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤਕ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।
NSS ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਰਵਿਸ ਸਕੀਮ, ਯਾਨੀ NSS, ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ 1969 ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵੈਚੱਛਿਕ ਸੇਵਾ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਜਨਮ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। NSS ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਅਤੇ ਅਸਲ ਭਾਵਨਾ “ਮੈਂ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ” ਵਿੱਚ ਨਿਹਿਤ ਹੈ, ਜੋ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਸੇਵਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। NSS ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡਾਂ, ਕਸਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
NSS ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ: NSS ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਈ ਅਹਿਮ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸਫਾਈ ਅਭਿਆਨ, ਸਿਹਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਖੂਨਦਾਨ ਕੈਂਪ, ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੰਭਾਲ, ਨਸ਼ਾ ਵਿਰੋਧੀ ਮੁਹਿੰਮ, ਸਾਖਰਤਾ ਅਭਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕੈਂਪ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿਰਫ ਸੁਣਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਹਕੀਕਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। NSS ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਹੈ ਜੋ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਕਰਮਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।
NSS ਦੇ ਫਾਇਦੇ
NSS ਵਿੱਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ, ਟੀਮ ਭਾਵਨਾ, ਸੰਚਾਰ ਕੌਸ਼ਲ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁੱਦਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਕੀਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਪੜ੍ਹਾਕੂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਾਗਰਿਕ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
NSS ਦਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਖ
NSS ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਕੀਮ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਿਸ਼ਵ-ਪੱਧਰੀ ਮੁੱਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਸੇਵਾ, ਸਹਿਯੋਗ, ਸਫਾਈ, ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਸੰਬੰਧ NCC ਜਾਂ ਸਕਾਊਟਿੰਗ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਸੋਚ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੀ ਵਲੰਟੀਅਰ ਸਰਵਿਸ ਅਤੇ ਕਮਿਊਨਿਟੀ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
NCC ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ
ਨੈਸ਼ਨਲ ਕੈਡੇਟ ਕੌਰਪਸ, ਯਾਨੀ NCC, ਭਾਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਯੁਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਿਕਸ਼ਣ ਸੰਗਠਨ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 1948 ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ, ਸੰਗਠਿਤ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਈ। NCC ਦਾ ਮਕਸਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰ ਪ੍ਰੇਮ, ਅਗਵਾਈ, ਹਿੰਮਤ, ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਸਕਣ।
NCC ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ
NCC ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ- ਆਰਮੀ ਵਿੰਗ, ਨੇਵੀ ਵਿੰਗ ਅਤੇ ਏਅਰ ਵਿੰਗ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੈਡੇਟਸ ਨੂੰ ਡ੍ਰਿਲ, ਕੈਂਪਿੰਗ, ਫੀਲਡ ਕਰਾਫਟ, ਮੈਪ ਰੀਡਿੰਗ, ਫਾਇਰਿੰਗ, ਟੀਮ ਵਰਕ ਅਤੇ ਆਗੂਪਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜੂਨੀਅਰ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਤਹਿਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਪੱਧਰ ਅਨੁਸਾਰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸੈਨਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੁਚੱਜਾ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਵਿਅਕਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।
NCC ਦੇ ਲਾਭ
NCC ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਰੀਰਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੌਸਲਾ, ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ NCC ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਕਰੀਅਰ ਲਈ ਵੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰੱਖਿਆ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਪੁਲਿਸ, ਅਰਧਸੈਨਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ NCC ਦੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਯੁਵਕਾਂ ਲਈ ਤਿਆਰੀ, ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਤੇ ਮੌਕਿਆਂ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤੀ
ਪੰਜਾਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਰਗਰਮ ਅਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਾਜ ਹੈ। NCC ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਰਾਜ ਦਾ NCC ਨਾਲ ਖਾਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿੱਚ NCC ਯੂਨਿਟ ਬਹੁਤ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਕਾਫੀ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਰੋਵਰ ਅਤੇ ਰੇਂਜਰ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ, ਕੈਂਪ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰੀ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿੱਪ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਤਜਰਬੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। NSS ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਉੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਸਥਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗਹਿਰੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਹਨ। NCC ਨੇ ਵੀ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਯੁਵਾ-ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲਈ, ਪਰ NSS ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਸੇਵਾ ਯੋਜਨਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ NCC ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀ ਕਮੇਟੀ ਨੇ Great Britain ਅਤੇ France ਸਮੇਤ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਯੁਵਾ ਅਤੇ ਕੈਡੇਟ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ NCC ਦੇ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਮਾਡਲਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਸੀ ਭਾਵੇਂ NCC ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਗਠਨ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਸੋਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ-ਪੂਰਵ ਯੁਵਾ ਸਿਖਲਾਈ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਰਹੀ ਹੈ
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਮਹੱਤਤਾ
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਚਰਿੱਤਰ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਕੌਸ਼ਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ, NSS ਅਤੇ NCC ਇਸੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਗਠਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮੰਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹੁਨਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਸਕਣ, ਵਿਕਸਿਤ ਕਰ ਸਕਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੀ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ ਨਿੱਜੀ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਯੋਗਦਾਨ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਸਿੱਟਾ
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਸਕਾਊਟ ਐਂਡ ਗਾਈਡ, NSS ਅਤੇ NCC ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁਵਾ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਸੰਗਠਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀਆਂ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੇਵਾ, ਸਮਾਜ-ਪ੍ਰੇਮ, ਨੇਤ੍ਰਤਵ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਭਗਤੀ ਵਰਗੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਹ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਵੀ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਗੁਣ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਦੇ ਹਨ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (sarokar2015@gmail.com)
