“ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਨਗੇ ...”
(1 ਅਕਤੂਬਰ 2026)

ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਕੌੜੀ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਾਵੁਕ ਮੋਹ ਪ੍ਰੇਮ ਤਾਂ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਨਿੱਜੀ ਪਸੰਦ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਏ ਖਤਰਨਾਕ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ।

ਪਿਆਰ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ

ਖੋਜਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਧਿਐਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪੱਛਮੀ ਸਮਾਜਾਂ ਸਮੇਤ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਇਨਸਾਨ ਅਤੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਭਾਵੁਕ ਬੰਧਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਵਧ ਰਹੀ ਉਮਰ, ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਭਾਵੁਕ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ “ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮੈਂਬਰ” ਸਮਝਣ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਮੀਡੀਆ, ਉਪਭੋਗਤਾ ਰੁਝਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ: ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੱਦ ਤਕ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। CRRID, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੁਆਰਾ UNFPA ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 11% ਬਜ਼ੁਰਗ (60 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ) ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ।

NITI Aayog ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ (2024) ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 5% ਬਜ਼ੁਰਗ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। HelpAge India ਦੀ 2023 ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਬਜ਼ੁਰਗ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 16% ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

CRRID ਅਧਿਐਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ 6% ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਅਤੇ 2% ਤੋਂ ਘੱਟ ਨੇ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਦੁਰਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਹੋਰ ਨਾਜ਼ਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ 71% ਬਜ਼ੁਰਗ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਆਮਦਨ ਦੀ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕਮੀ ਕਾਰਨ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕਿਉਂ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਇਹ ਬਦਲਾਅ?

ਮਾਹਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਗਹਿਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਕਾਰਨ ਹਨ:

• ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ: ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਲਈ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਧੱਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

• ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਪਰਿਵਾਰ: ਸਾਂਝੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।

• ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ: ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਖਰਚੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਲੋਕ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ’ਤੇ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਪੈਸਾ ਖਰਚ ਕਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ।

• ਭਾਵੁਕ ਵਿਕਲਪ: ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ ਪਿਆਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਜਵਾਬੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਜਦਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਟਿਲ, ਮੰਗਾਂ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ।

ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸਥਿਤੀ। ਇਹ ਰੁਝਾਨ ਸਿਰਫ ਨਿੱਜੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹੈ:

• ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾਪਨ, ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

• ਪਰਿਵਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਅਸਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਚੱਕਰ ਬਣੇਗਾ ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਤਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾਉਣਗੇ।

• ਸਰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦਾ ਬੋਝ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਰਹੇ ਹਨ।

ਕੀ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?

ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ ਕਾਨੂੰਨ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ।

• ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ: ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਨੈਤਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।

• ਪਰਿਵਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ: ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸਿਰਫ ਫਰਜ਼ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਹੈ।

• ਸਮਾਜਿਕ ਸਹਾਇਤਾ: ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਸਹਾਇਤਾ ਸਮੂਹ, ਦਿਨ-ਕੇਂਦਰ, ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਕੇਂਦਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਇਕੱਲੇਪਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣ।

• ਸੰਤੁਲਿਤ ਪਿਆਰ: ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਪਿਆਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਪਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸਿੱਟਾ: ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੰਗ

ਅਜੋਕਾ ਸਮਾਂ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ, ਆਰਥਿਕ ਸੁਧਾਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਮੂਲ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਭੁੱਲ ਗਏ ਤਾਂ ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਅਧੂਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੈ। ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਹੈ।

ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇਣੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸਦੇ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ। ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਅੱਜ ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ, ਕੱਲ੍ਹ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਨਗੇ। ਆਉ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਜ ਬਣਾਈਏ ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਦੋਵੇਂ ਸਹੀ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)