“ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਲਈ ਸਿਰਫ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣਾ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ...”
(12 ਅਕਤੂਬਰ 2026)
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਆਪਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਇੱਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਇਸ ਮਾਧਿਅਮ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸ ਲਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਬਾਰੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਰੁਚੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰਜੀਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਹੈ।
ਇੱਕ ਔਰਤ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ’ਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪਿਛਲਾ ਪਾਸਾ ਕਿਉਂ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸੈਂਕੜੇ ਵਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਕਈ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਫੋਟੋ ’ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਕੀ ਹੈ? ਉਹ ਔਰਤ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ, ਉਸਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਇੱਕ ਖਾਸ ਹਿੱਸੇ ’ਤੇ ਕਿਉਂ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਿਰਫ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਜਨਤਕ ਟਿੱਪਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਈ ਹੈ?
ਇਸ ਔਰਤ ਦਾ ਜਵਾਬ ਤਿੱਖਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦਾ ਪੱਧਰ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਅੰਗ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਨਫਰਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੀ ਫੋਟੋ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਸ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਹਿਲੂ ਔਰਤ ਦੀ ਫੋਟੋ ਜਾਂ ਉਸਦਾ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਇਤਰਾਜ਼ਯੋਗ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਨਾ ਆਮ ਸਮਝਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਫੋਟੋ ਵਿੱਚ ਕੀ ਦਰਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਸਦਾ ਨਿੱਜੀ ਫੈਸਲਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਫੋਟੋ ਪਸੰਦ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਪੋਸਟ ਕਰਨ, ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਕਤਈ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਫੋਟੋ ਨਾਲ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਅੰਤਰ ਹੈ।
ਇਸ ਮੁੱਦੇ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਪੋਸਟ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਅਕਸਰ ਉਮੀਦ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਗਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਸੌ ਲੋਕ ਵੀ ਪੋਸਟ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਪੰਜਾਹ ਲੋਕ ਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਏ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦਿਲਚਸਪੀ ਹਾਸਲ ਕਰਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉਪਭੋਗਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮੂਹਿਕ ਹਿਤ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਹਾਲਾਂਕਿ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ’ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ ਲਾਈਕਸ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਐਲਗੋਰਿਦਮ, ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਇਸਦੀ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ, ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਵੀ ਇਸਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕਵਾਦੀ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਗਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਡੇ ਡਿਜਿਟਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਢੁਕਵਾਂ ਮੌਕਾ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ। ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਨਵੀਂਆਂ ਖੋਜਾਂ ਕਰਨ, ਸਾਡੀਆਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਬਣਨ, ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਵਾਈ, ਪੁਲਾੜ, ਨਕਲੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਜ਼ਮੀਨ ਬਣਾਉਣ; ਅਸੀਂ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਜ, ਚੀਨ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਨੀਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਕੀ ਇਹ ਸਿਰਫ ਨਾਅਰਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ? ਕੀ ਅਸੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?
ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੱਕੀ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖੋਜ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਚੇਤਨਾ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਬੋਰਿੰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਲੀਲ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਆਕਰਸ਼ਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੋਰੰਜਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਆਪਸੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਹਾਸੇ, ਸੁੰਦਰਤਾ, ਫੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਵੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਗੰਭੀਰ ਲੇਖ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਸਮੱਸਿਆ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੀ ਫੋਟੋ ਨੂੰ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ, ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਔਰਤ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫਰਤ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਸਮਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਦੋਹਰੇ ਮਾਪਦੰਡ ਵੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਹਨ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ, ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਨੈਤਿਕਤਾ ’ਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੀ ਫੋਟੋ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਜਾਂ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਫੋਟੋ ਬਾਰੇ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਔਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵਿਵਹਾਰ ’ਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਵੀ ਇਸ ਬਹਿਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਮਗਰੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਆਮਦਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਡਿਜਿਟਲ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ ’ਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਅਕਸਰ ਸਮਗਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਇਹ ਸਵਾਲ ਜ਼ਰੂਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਜੇਕਰ ਦਰਸ਼ਕ ਲਗਾਤਾਰ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ, ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਹੀ।
ਇਸ ਲਈ ਸਿਰਫ ਸਮਗਰੀ ਸਿਰਜਣਹਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਉਹ ਪੋਸਟਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਉਹ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀਡੀਓ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦੁਬਾਰਾ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਜੋ ਉਹ ਅੱਗੇ ਭੇਜਦੇ ਹਨ, ਡਿਜਿਟਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ, ਸਾਹਿਤ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜਗ੍ਹਾ ਲੱਭਣ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ, ਸਾਂਝਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਬਾਰੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਿੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਦੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਉਸਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ, ਜਾਂ ਉਸਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤਕ ਘਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਮੂਹਿਕ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਵਿਸ਼ਵ ਨੇਤਾ ਬਣਨ ਲਈ ਸਿਰਫ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣਾ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ, ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮਾਣ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਉਤਸੁਕਤਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਫੋਟੋ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਸ਼ਲੀਲ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ’ਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਡਿਜਿਟਲ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ; ਸਤਹੀ ਆਕਰਸ਼ਣ ਵੱਲ ਜਾਂ ਗਿਆਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵੱਲ? ਇਹ ਚੋਣ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੇਗੀ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)
