“ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ...”
(23 ਸਤੰਬਰ 2026)

ਤੁਸੀਂ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਫੈਸਲਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਨਾ, ਇਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਰ ਰੱਖਣਾ, ਜਾਂ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਨਿੱਜੀ ਪਸੰਦ ਜਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਜਨਤਕ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਤਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ ਦੀਵੇ ਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਦਿਵਾਲੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਭਾਵਨਾ ਰੌਸ਼ਨੀ, ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਹਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਜਿੱਤ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਘਰਾਂ, ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੁਭ ਮੌਕਿਆਂ ’ਤੇ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਦੀਵਾ ਸਿਰਫ ਤੇਲ, ਬੱਤੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੀ ਵਸਤੂ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸ਼ੁਭਤਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਦਾ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, “ਦੀਪੋ ਜੋਤਿ: ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦੀਪੋ ਜੋਤਿਰਜਨਾਰਦਨਹ। ਦੀਪੋ ਹਰਤੁ ਮੇ ਪਾਪਮ, ਸੰਧਿਆਦੀਪ ਨਮੋਸੁਤੇ।” ਭਾਵ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਜੋਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਨਾਤਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਧਾਰਨ ਘਰੇਲੂ ਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਾਲੀ ਇੱਕ ਰਸਮ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ’ਤੇ ਵੀ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਪਰ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਨੂੰ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਨਿੱਜੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਘਟਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਘਟਨਾ ’ਤੇ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਕੋਈ ਇਹ ਪੁੱਛ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਘਟਨਾ ਦੀ ਕੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਸਵੈਇੱਛਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਿਸ ਹੱਦ ਤਕ ਉਚਿਤ ਹੈ।

ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਗਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕ ਦੇ ਅਪਮਾਨ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਕਰਨਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ’ਤੇ ਇਤਰਾਜ਼ ਹੈ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਭਾਅ, ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਭੂਮਿਕਾ, ਖਰਚ, ਜਾਂ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਢੰਗ ਬਾਰੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਿਆਂ, ਪੂਜਾ ਜਾਂ ਸਨਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜਾਂ ਧਰਮ ਵਿਰੋਧੀ ਕਰਾਰ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਅੱਜ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਵੀ ਆਈ ਹੈ- ਵਿਅੰਗ ਅਤੇ ਆਲੋਚਨਾ ਵਿਚਕਾਰ ਰੇਖਾ ਅਕਸਰ ਧੁੰਦਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਧਾਰਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਅੰਗ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹੀ ਸਮਗਰੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜਨਮਦਿਨ ’ਤੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਬੁਝਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ, ਜਨਮਦਿਨ ’ਤੇ ਕੇਕ ਕੱਟਣਾ ਅਤੇ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਬੁਝਾਉਣਾ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁਭਤਾ ਅਤੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਇਸਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਦੋਵਾਂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸੰਦਰਭ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਜਾਂ ਦੂਜੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਫਿਰ ਵੀ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਸੋਚਣਯੋਗ ਹੈ: ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਓਨੇ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹਾਂ ਜਿੰਨਾ ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦਿਵਾਲੀ ’ਤੇ ਦੀਵਾ ਨਾ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਆਸਥਾ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਕਿਉਂ ਉਡਾਇਆ ਜਾਵੇ? ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਦੀਵਾ ਜਗਾ ਕੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਾਗਮ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਸਮਾਗਮ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਹਿਲੂ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਹਿਸਾਂ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮਦਿਨ ਜਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਕਥਿਤ ਸਰਕਾਰੀ ਖਰਚਿਆਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ,ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਲ, ਖਰਚ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸਾਬਕਾ ਸਰਕਾਰ ’ਤੇ ਬਿਨਾਂ ਸਬੂਤ ਦੇ ਜਨਤਕ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਉਣਾ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਪੁਰਾਣੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ।

ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਕੁਝ ਰੁਪਏ ਦੇ ਤੇਲ ਅਤੇ ਬੱਤੀ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸਾਡੀਆਂ ਤਰਜੀਹਾਂ ਕੀ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਭਾਸ਼ਾ ਕੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮਤਭੇਦ ਇੰਨੇ ਤਿੱਖੇ ਹੋ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣ ਜਾਣ? ਕੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਰਥਨ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਸਹੀ ਹੈ? ਕੀ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਹੜਾ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕੀ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ, ਜਿਹੜਾ ਦੀਵਾ ਨਹੀਂ ਜਗਾਉਂਦਾ, ਉਹ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਲਈ ਦੀਵਾ ਪੂਜਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਝ ਲਈ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ, ਕੁਝ ਲਈ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਲਈ ਸਿਰਫ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ। ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਰਾਜ਼ ਕੀਤੇ ਅਸਹਿਮਤ ਹੋਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ ਇਸ ਤੱਥ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ; ਇਸਦੀ ਤਾਕਤ ਇਸ ਤੱਥ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਵੇਂ ਦੀਵੇ ਦੀ ਲਾਟ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੁੱਧੀ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਤੱਥ ਜਨਤਕ ਬਹਿਸ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਪਰ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਵੇਦਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ: ਅਸਹਿਮਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਪਰ ਸਤਿਕਾਰ ਇਸਦੀ ਸ਼ਾਨ ਹੈ।

(ਡਾ. ਸਤਿਆਵਾਨ ਸੌਰਭ, ਪੀਐੱਚਡੀ (ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ), ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਕ ਹਨ।)

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)