“ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟੀਚਾ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਚਮਤਕਾਰ ...”
(30 ਸਤੰਬਰ 2026)

ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਤਰਕ, ਸਬੂਤ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਸਿਰਫ ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਪੂਜਾ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਬੂਤਾਂ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਤਰਕ ਨਾਲ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਅਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ਵੀ ਜੋਤਿਸ਼, ਹਥੇਲੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ, ਜਾਦੂ-ਟੂਣਾ, ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਪਿੱਛੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਦਾ ਮਤਲਬ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਅਤੇ ਸਬੂਤ ਲੱਭਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜਵਾਬ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤਰਕ, ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨਕ ਚੇਤਨਾ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਲੋੜਾਂ ਹਨ।

ਅੱਜ ਦਾ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਪੁਲਾੜ ਖੋਜ, ਡਿਜਿਟਲ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਦਵਾਈ, ਬਾਇਓਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਬੁੱਧੀ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਚਮਤਕਾਰਾਂ, ਭਵਿੱਖਬਾਣੀਆਂ, ਜੋਤਿਸ਼, ਹਥੇਲੀ ਵਿਗਿਆਨ, ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਬ੍ਰਹਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਕਰਸ਼ਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਨਵੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੰਤ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਜਾਂ ਸੰਤ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਅੰਗਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਇੱਥੇ ਨਵੇਂ “ਦੇਵਤੇ” ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਅੰਗ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਹੈ: ਲੋਕ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਦਾਅਵਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਇੰਨਾ ਆਕਰਸ਼ਣ ਕਿਉਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ?

ਮਨੁੱਖ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਤਸੁਕ ਅਤੇ ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਨ। ਬਿਮਾਰੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਵਿਆਹ, ਬੱਚੇ, ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ, ਨੌਕਰੀਆਂ, ਵਿੱਤੀ ਸੰਕਟ, ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਭਰੋਸਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਕਸਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਨ, ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ, ਜਾਂ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦੁਖੀ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਾਰ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਬਜ਼ਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੋਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਜੋ ਹਥੇਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰੇਖਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਕਰੀਅਰ ਦੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਦਾਅਵਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸੀਮਿਤ ਦਾਇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ; ਹੁਣ ਇੱਕ ਵੀਡੀਓ ਕੁਝ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਇੱਕ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਬੂਤ ਵਾਂਗ ਜਾਪ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰੇ, ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਕਿਸੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਰਤਾਰੇ, ਬਿਮਾਰੀ, ਇਲਾਜ, ਜਾਂ ਚਮਤਕਾਰ ਬਾਰੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਪਹੁੰਚ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ: ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੋ, ਸਬੂਤ ਲੱਭੋ, ਜਾਂਚ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸਬੂਤ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹੋ।

ਭਾਰਤੀ ਗਿਆਨ ਪਰੰਪਰਾ ਖੁਦ ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਆਰੀਆਭੱਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਧੁਨਿਕ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਤਕ ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੇ ਗਣਿਤ, ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ, ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਭਾਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮਾਹਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਯੋਗਤਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨਕ ਚੇਤਨਾ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਖਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚੇ।

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, GPS, Google, Microsoft, YouTube, Facebook, ਅਤੇ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਰਗੀਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਸਾਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ, ਪ੍ਰਯੋਗ, ਨਿਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ’ਤੇ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਹੱਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਕੇ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਚੈਨਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ?

ਸਾਡੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਹਰ ਸਵਾਲ ਦੇ ਜਵਾਬ ਸਿਰਫ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਸੀਮਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਉਸਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਸਬੂਤ ਮੰਗਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹੀ ਬੱਚਾ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖੋਜਕਰਤਾ, ਵਿਗਿਆਨੀ, ਡਾਕਟਰ, ਇੰਜਨੀਅਰ, ਜਾਂ ਨਵੀਨਤਾਕਾਰੀ ਉੱਦਮੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨਕ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਸਕੂਲਾਂ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ - ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਨੂੰ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ-ਅਧਾਰਤ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀਡੀਓ ’ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਨੂੰ ਇਸਦੇ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਿਰਫ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਫਵਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ, ਬਿਨਾਂ ਸਬੂਤ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਾਹਰ ਮੰਨਣਾ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਧਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਿਹਤ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਇੱਕੋ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਖੋਹਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਲੋੜ ਹੈ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮੰਦਰ ਵੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਹੋਣ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਵੀ ਖੋਜ ਹੋਣ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੀ ਸਵਾਲ ਹੋਣ, ਅਤੇ ਸਬੂਤਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਸਾਡਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਟੀਚਾ ਕਿਸੇ ਨਵੇਂ ਚਮਤਕਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਗੋਂ ਨਵੇਂ ਸਵਾਲਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਭਾਰਤ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਚੇ ਇਹ ਨਾ ਪੁੱਛਣ, “ਇਹ ਚਮਤਕਾਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ?”  ਸਗੋਂ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖਣ ਕਿ “ਇਸ ਦਾਅਵੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਕੀ ਹੈ?”

ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਅਸਲ ਤਰੱਕੀ ਉਸਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਝਲਕਦੀ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਸਕੂਲਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ, ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ, ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਝਲਕਦੀ ਹੈ।

ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖੋ, ਪਰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ।
ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖੋ, ਪਰ ਸਵਾਲਾਂ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਰੱਖੋ।

ਪਰੰਪਰਾ ਬਣੀ ਰਹਿਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਨਾਲ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਗਿਆਨ, ਤਰਕ, ਖੋਜ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ।

(ਡਾ. ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਸੌਰਭ, ਪੀਐੱਚਡੀ (ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ), ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਕ ਹਨ।)

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)