“ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਬਲਾਤਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ...”
(31 ਜੁਲਾਈ 2025)
ਲੰਡਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਨਾਮ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਇਨਕਲਾਬੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਸੀ- ਸੰਜਮ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ। ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ। ਇਸ ਬਹਾਦਰ ਆਦਮੀ ਨੇ 21 ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲੰਡਨ ਜਾ ਕੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸਦੀ ਚੁੱਪ ਨਿਆਂ ਦੀ ਗਰਜ਼ ਸੀ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਦੀ ਮੰਗ ਹੈ- ਕੀ ਅਸੀਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਰਸ ਬਣ ਸਕੇ ਹਾਂ?
ਭਾਰਤ ਦਾ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸੰਗਰਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਤਲਵਾਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਜਾਂ ਜਲੂਸਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਸੀ ਜੋ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਨਾਅਰੇ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਜਵਾਲਾਮੁਖੀ ਵਾਂਗ ਉੱਬਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ ਊਧਮ ਸਿੰਘ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਜਿਸਨੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਖੂਨ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇੱਕ ਟੀਚੇ - ਨਿਆਂ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸੁਰਖੀ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਝਟਕਾ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ। 13 ਅਪਰੈਲ 1919, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ - ਇਹ ਵਿਸਾਖੀ ਦਾ ਤਿਉਹਾਰ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀਪੂਰਵਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਦਿਨ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਨੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਵੇਗਾ। ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੀ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨੇ ਮਾਸੂਮਾਂ ’ਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ। ਕੋਈ ਚਿਤਾਵਣੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਹੀਂ। ਨਿਹੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਲਾਸ਼ਾਂ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਖਿੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੂਰਾ ਬਾਗ਼ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਤਲੇਆਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ 20 ਸਾਲਾ ਨੌਜਵਾਨ ਜ਼ਖਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਬਚ ਗਿਆ- ਊਧਮ ਸਿੰਘ। ਉਸਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰੌਲਾ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅੱਗ ਬਲ ਰਹੀ ਸੀ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਬੁਝਣ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਦਿੱਤੀ- ਇਸ ਬੇਰਹਿਮੀ ਦਾ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਲਈ। ਉਸਨੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਇਨਸਾਫ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਚੁਣੀ। ਉਹ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਚੁੱਪ-ਚਾਪ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾਣ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾਉਣ ਦੀ ਸਹੁੰ ਖਾਧੀ। ਇਹ ਜਨੂੰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਨੈਤਿਕ ਯੁੱਧ ਸੀ। 1934 ਵਿੱਚ ਉਹ ਲੰਡਨ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਗੁਮਨਾਮ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕੀਤੀ। ਉਸਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਉਦੇਸ਼ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਸੀ - ਉਹ ਆਦਮੀ ਜਿਸਨੇ ਜਨਰਲ ਡਾਇਰ ਦੇ ਕਤਲੇਆਮ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਦਿਨ 13 ਮਾਰਚ 1940 ਨੂੰ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਹਾਲ, ਕੈਕਸਟਨ ਹਾਲ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਓ’ਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਗੋਲੀ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵਿੰਨ੍ਹਿਆ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਅਦਾਲਤ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਉਸਨੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਬਦਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਆਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਮਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ’ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ।”
ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ’ਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਪਛਤਾਵਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਡਰ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਆਤਮਾ ਸੀ ਜੋ ਨਿਆਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇੱਕ ਭਾਰਤੀ ਨੇ ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ, ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਇਨਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਤਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇੱਕ ਨੈਤਿਕ ਮੈਨੀਫੈਸਟੋ ਸੀ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਆਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ “ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ” ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਉਸਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਯੋਗ ਵਾਰਸ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ? ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਹੈ। ਬਲਾਤਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਰੀਬ ਕਿਸਾਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਚੁੱਪ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਉਹੀ ਭਾਰਤ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਕਲਪਨਾ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਕੀ ਸਾਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਹ ਅੱਗ ਬਚੀ ਹੈ? ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੰਦੂਕ ਚਲਾਈ, ਪਰ ਉਸ ਗੋਲੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਗੋਲੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਸੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਸਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸੱਚਾ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਉਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਤਿਰੰਗਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਅਨਿਆਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਝੁਕਦਾ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦਾ ਬਜ਼ਾਰ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਧਰਮ, ਜਾਤ ਜਾਂ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਲੜੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਹੀ ਸੀ- ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਆਜ਼ਾਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਜਾਂ ਬਰਸੀ ’ਤੇ, ਅਸੀਂ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ’ਤੇ ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਉਦੋਂ ਤਕ ਅਧੂਰੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਕ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਢਾਲਦੇ। ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਅਨਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਵਜੋਂ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ- “ਸਬਰ ਰੱਖੋ, ਪਰ ਚੁੱਪ ਨਾ ਰਹੋ। ਤਿਆਰ ਰਹੋ, ਪਰ ਡਰੋ ਨਾ। ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾ ਮੰਗੋ, ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੋ।” ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਸੱਚੇ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਠ-ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿਖਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ਼ ਉਸਦੀ ਤਸਵੀਰ ਕੰਧ ’ਤੇ ਨਾ ਲਟਕਾਓ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਚਰਣ ਵਿੱਚ ਢਾਲੋ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ। ਜੋ ਸੱਚ ਲਈ ਖੜ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥੀ ਹਿਤਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਸਾਨੂੰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ‘ਅਤੀਤ’ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ‘ਵਰਤਮਾਨ’ ਬਣਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਦੇਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹਾਂਗੇ, ਉਹ ਦਿਨ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਠਾਏਗਾ, ਉਹ ਦਿਨ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਵੇਗੀ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸਦੀ ਗੂੰਜ ਅਜੇ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਉਹ ਗੂੰਜ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ- ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਆਏ ਹੋ ਜਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਾਂਗ ਕੁਝ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੈ? ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੈਤਿਕ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਕਲਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਤਮਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਲਾਮ! ਤੇਰੀ ਉਹ ਇੱਕ ਗੋਲੀ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਹੈ।
* * *
ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਸੌਰਭ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਵਿਦਵਾਨ, ਕਵੀ, ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਾਲਮਨਵੀਸ, ਉੱਬਾ ਭਵਨ, ਆਰੀਆਨਗਰ, ਹਿਸਾਰ (ਹਰਿਆਣਾ)-127045 (ਮੋਬਾਇਲ) 7015375570 (ਗੱਲਬਾਤ + ਵਟਸਐਪ) ਫੇਸਬੁੱਕ-https: //www.facebook.com/PriyankaSaurabh20/ ਟਵਿਟਰ-https: //twitter.com/pari_saurabh,
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (