“ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵਿਅਕਤੀ ...”
(9 ਅਗਸਤ 2025)
ਜਦੋਂ ਵੀ ਕੋਈ ਸਰਕਾਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਿਤਾਂ ਤੋਂ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਮੋੜ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿੱਜੀ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਂਪਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸੁਧਾਰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਨਿਵੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਨਤਾ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖੋਹੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਜ਼ਾਰ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਦਾਹਰਨ ਭਾਰਤ ਸੰਚਾਰ ਨਿਗਮ ਲਿਮਟਿਡ ਯਾਨੀ BSNL ਹੈ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਹੀ ਪ੍ਰਯੋਗ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। BSNL ਕਦੇ ਇੱਕ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸੀ ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਸੀ। BSNL ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਪਹਾੜਾਂ, ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਸਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਰੋਕਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਵੀਂਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ। 4G ਸੇਵਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਈ। ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਗਈ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਸੀਮਤ ਹੋ ਗਈ। ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਨਤਕ ਕੰਪਨੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ। ਇਸਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ Jio ਵਰਗੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤੇ ਰੇਟਾਂ ’ਤੇ ਸਪੈਕਟ੍ਰਮ ਮਿਲਿਆ। ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਢਿੱਲ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮਦਦ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ BSNL ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੇ ਬਜ਼ਾਰ ’ਤੇ ਦਬਦਬਾ ਬਣਾਇਆ।
ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੁਣ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਦਨਾਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪੱਧਰ ਮਾੜਾ ਹੈ, ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਹੈ, ਨਤੀਜੇ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਪਰ ਕੋਈ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੇ ਅਧਿਆਪਕ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸਥਾਈ ਨਿਯੁਕਤੀਆਂ ਰੋਕੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਸਕੂਲ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਕਿੰਨੀਆਂ ਖਸਤਾ ਹਾਲ ਹਨ। ਲਾਇਬਰੇਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਅਣਗੌਲਿਆ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇੱਕ ਅਕਸ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਅਸਫਲ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਗੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਘਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਗੇ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਥਿਤੀ ਇਸਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਇਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੀ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਰਣਨੀਤੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਚੋਣਹੀਣ ਬਣਾਓ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੱਲ ਧੱਕੋ।
ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਟ੍ਰਸਟ, ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਚੈਰੀਟੇਬਲ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਇੱਕ ਨੌਕਰਸ਼ਾਹ ਦੀ ਐਨਜੀਓ- ਇਹ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ-ਦਮਕ ਪਿੱਛੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਿੱਖਿਆ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਫਾਇਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਖੁਦ ਨੀਤੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਕੂਲ ਹੀ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਹਨ ਕਿ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਰਗ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰੀ ਫੀਸਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਾਖਲਾ ਫੀਸ, ਮਹੀਨਾਵਾਰ ਫੀਸ, ਸਲਾਨਾ ਫੀਸ, ਵਰਦੀਆਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਸਮਾਰਟ ਕਲਾਸਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ - ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਪੈਸੇ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਉਤਪਾਦ ਵਜੋਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਾਪੇ ਫੀਸ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਕੱਢਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ?
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਨੀਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਲੇ ਸਕੂਲ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਕੀ ਦੂਰੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹਨ? ਕੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ? ਨੀਤੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਨੂੰਨ ਵੀ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਮੇਟੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਮ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਪਣੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ। ਖਰਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਟੌਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ-ਅਧਿਆਪਨ ਕੰਮ ’ਤੇ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੇ ਚੋਣ ਡਿਊਟੀ, ਕਦੇ ਜਨਗਣਨਾ, ਕਦੇ ਟੀਕਾਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮ - ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਬੋਲੇ ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਮਾਧਿਅਮ ਨੂੰ ਉੱਤਮਤਾ ਦਾ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਦੋ ਵਾਕ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਅਤੇ ਸਫਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਬੱਚਾ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪਛੜਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀ ਸਿਖਰ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਛੜੇ ਅਤੇ ਵਾਂਝੇ ਵਰਗਾਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ ਜਾਂ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।
ਇੱਥੇ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਰਾਦਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਰਕਾਰ ਚਾਹੇ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਮਾਡਲ ਸਕੂਲ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ, ਲਾਇਬਰੇਰੀ, ਲੈਬ, ਸਮਾਰਟ ਕਲਾਸ, ਖੇਡ ਉਪਕਰਣ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਵਰਗੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਕੇ ਨਿੱਜੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਮੁਨਾਫੇ ਦਾ ਸਾਧਨ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਇਹ ਇੱਕ ਸੇਵਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ - ਅਤੇ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਸੇਵਾ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਅਮੀਰਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਮਹਿੰਗੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀ ਨੌਕਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ, ਜੋ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹੇਗਾ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਛੱਤਾਂ ਹੇਠ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ।
ਹੁਣ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਾਈ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਇੱਕ ਖਾਸ ਵਰਗ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀਆਂ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਸਾਨੂੰ ਮੰਗ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਹਰ ਪਿੰਡ, ਹਰ ਕਸਬੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਭਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰੋਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਨਿੱਜੀਕਰਨ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਗੁਲਾਮੀ ਦਾ ਵੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਰਗ ਨੂੰ ਸੋਚਣ, ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਸਿੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵੋਟ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਬੀ ਐੱਸ ਐੱਨ ਐੱਲ ਨਾਲ ਜੋ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਖੇਡ ਸੀ, ਪਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਅਪਰਾਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸੁਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਸ਼ਕਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਅੱਜ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (