“ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ, ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਆਦਤ ...”
(24 ਸਤੰਬਰ 2027)

ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੰਗਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹਥੇਲੀ ’ਤੇ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਵੀਂਆਂ-ਨਵੀਂਆਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਸਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਮਾਜ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ, ਟੂਣੇ-ਟਾਮਣ, ਝਾੜ-ਫੂਕ, ਸਾੜਫੂਕ, ਤੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਪਾਖੰਡਵਾਦ ਦੀ ਪਕੜ ਅਜੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਸਿਰਫ ਨਿੱਜੀ ਧਾਰਨਾ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ, ਜਾਇਦਾਦ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਖਤਰਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਝਗੜੇ, ਵਿਆਹ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ, ਸੰਤਾਨ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿੱਚ ਘਾਟਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਣਹੋਣੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਹੱਲ ਲੱਭਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਫਾਇਦਾ ਕਈ ਠੱਗ ਸਾਧੂ, ਤਾਂਤਰਿਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਬਾਬਾ’ ਜਾਂ ‘ਗੁਰੂ’ ਕਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਉਠਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ‘ਕਾਲਾ ਜਾਦੂ’ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਾਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ‘ਰੁਕਾਵਟ’ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਸ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਪੈਸੇ, ਗਹਿਣੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹੜੱਪ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ ਅਨਪੜ੍ਹ ਜਾਂ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਕੋਵਿਡ-19 ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਦੇ ਠਾਣੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਕਾਲੇ ਜਾਦੂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ 50 ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਰਕਮ ਗੁਆ ਲਈ ਅਤੇ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਨਾਂ ਵੀ ਗਈਆਂ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਵੱਲੋਂ ਨਕਲੀ ਬਾਬੇ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 35 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੇਣ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਵੀ ਦਰਜ ਹੋਇਆ।

ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ‘ਡਾਇਣ’ ਜਾਂ ‘ਚੁੜੇਲ’ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹਿੰਸਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਮੌਤ, ਫਸਲ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮੁਸੀਬਤ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ-ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨਾ, ਪਿੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣਾ ਜਾਂ ਕਤਲ ਕਰ ਦੇਣਾ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹੈ। ਉਪਲਬਧ NCRB ਅੰਕੜਿਆਂ ਮੁਤਾਬਿਕ 2019 ਵਿੱਚ ਕਥਿਤ ਜਾਦੂ-ਟੂਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ 102 ਕਤਲ, 2020 ਵਿੱਚ 88, 2021 ਵਿੱਚ 68 ਅਤੇ 2022 ਵਿੱਚ 85 ਕਤਲ ਦਰਜ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਜੋੜ 343 ਬਣਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ 2014 ਤੋਂ 2018 ਤਕ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਕੜੇ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਪਲਬਧ NCRB ਆਧਾਰਿਤ ਅੰਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ 2014 ਵਿੱਚ 156, 2015 ਵਿੱਚ 135, 2016 ਵਿੱਚ 134, 2017 ਵਿੱਚ 73 ਅਤੇ 2018 ਵਿੱਚ 62 ਕਤਲ ਦਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹਿੰਸਾ ਕੋਈ ਕਾਲਪਨਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਅਸਲ ਮਨੁੱਖੀ ਨਤੀਜੇ ਹਨ।

ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰਾਉਣਾ ਪੱਖ ਹਨ। NCRB ਨੇ 2014 ਤੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਕਤਲਾਂ ਦਾ ਵੱਖਰਾ ਅੰਕੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ। 2014 ਤੋਂ 2016 ਤਕ 52 ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀ ਨਾਲ ਜੋੜੀਆਂ ਗਈਆਂ। 2014 ਵਿੱਚ 16, 2015 ਵਿੱਚ 24 ਅਤੇ 2016 ਵਿੱਚ 12। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਲਈ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਖਰਾ ਅੰਕੜਾ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਰਹਿਣ ਕਾਰਨ ਪੂਰੀ ਤਸਵੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।

2018 ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬੁਰਾੜੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਹੀ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ 11 ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਾਂਚ ਦੌਰਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰਸਮਾਂ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਬਾਬੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਤਾਂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਰਿਵਾਰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿਤਾਵਣੀ ਸੀ ਕਿ ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖਤਰਨਾਕ ਫੈਸਲਿਆਂ ਵੱਲ ਧੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਪਾਖੰਡਵਾਦ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੀਡੀਓਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਈ ਲੋਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਤਾਬੀਜ਼, ਮੰਤਰ, ਚਮਤਕਾਰੀ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਸਮ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੱਸਿਆ ਉਦੋਂ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਡਾਕਟਰੀ ਇਲਾਜ ਛੱਡ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਖੰਡ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਵੀ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਅਗਸਤ 2026 ਵਿੱਚ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ 2022 ਤੋਂ 2025 ਦਰਮਿਆਨ ਤੰਤਰ-ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਝਾੜ-ਫੂਕ ਨਾਲ ਜੁੜੇ 51 ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ 40 ਮਾਮਲੇ ਆਰਥਿਕ ਠੱਗੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਨ ਅਤੇ ਚਾਰ ਮੌਤਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ 66 ਕਥਿਤ ਤਾਂਤਰਿਕਾਂ ਜਾਂ ਬਾਬਿਆਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਆਸਥਾ ਅਤੇ ਅੰਧਵਿਸ਼ਵਾਸ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਉਸਦਾ ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸਮੱਸਿਆ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ, ਝੂਠੇ ਚਮਤਕਾਰ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਬਿਮਾਰੀ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦਾ ਝੂਠਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਟੂਣੇ-ਟਾਮਣ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰਕ ਜਾਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਾਉਣਾ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ;ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ, ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਹਰ ਅਜੀਬ ਘਟਨਾ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਬਿਮਾਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਕੋਲ ਜਾਣਾ, ਕਾਨੂੰਨੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਦਦ ਲੈਣੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੁਸੀਬਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਯੋਗ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਵਧੇਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਸਤਾ ਹੈ।

ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਕਿਸੇ ‘ਚਮਤਕਾਰੀ ਬਾਬੇ’ ਦੀ ਵੀਡੀਓ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਾਂਚ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਮਾਮਲਾ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਹਿੰਸਾ, ਠੱਗੀ, ਜਾਇਦਾਦ ਹੜੱਪਣ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਬਲੀ ਵਰਗੇ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਵੇ।

ਅਸਲ ਤਰੱਕੀ ਸਿਰਫ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਡਰ ਦੀ ਥਾਂ ਤਰਕ ਨੂੰ, ਅਫਵਾਹ ਦੀ ਥਾਂ ਤੱਥ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪਖੰਡ ਦੀ ਥਾਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦੇਵੇ। ਵਹਿਮ-ਭਰਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਹਰ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਮੰਨਣ ਦੀ ਥਾਂ ਪੁੱਛੇਗਾ, ‘ਇਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਕੀ ਹੈ?’ ਤਦ ਹੀ ਪਾਖੰਡਵਾਦ ਦਾ ਘੇਰਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਛੋਟਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇਗਾ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)