“ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ...”
(21 ਮਈ 2026)

ਭੂਮਿਕਾ: ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੇ ਸੁਧਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਲੁਧਿਆਣਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। 1960ਵਿਆਂ ਦੀ ‘ਹਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਅੱਜ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਸਾਨੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਵੱਲ ਲੈ ਕੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ “ਡਿਜੀਟਲ ਸ਼ਿਫਟ” (Digital Shift) ਜਾਂ “ਸਮਾਰਟ ਫਾਰਮਿੰਗ” (Smart Farming) ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ PAU ਵਿਖੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਰਾਂ, ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਉੱਚ-ਪੱਧਰੀ ਸੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮਕਸਦ ਇੱਕ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਅਤੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਲੈਬਾਰਟਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਰਨੀਆਂ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਵੇ।

ਜਿਵੇਂ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕੀਤੇ ਕੰਮ, ਸੌ ਸਿਆਣਪਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਡਿਜਿਟਲ ਤਕਨੀਕ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਸਿਆਣਪ ਹੈ।

PAU ਦੇ ਹਾਲੀਆ ਸੈਸ਼ਨ: ‘ਸਮਾਰਟ ਫਾਰਮਿੰਗ’ ਦਾ ਅਸਲ ਮਤਲਬ ਕੀ ਹੈ?

PAU ਵਿਖੇ ਹੋਈਆਂ ਤਾਜ਼ਾ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ‘ਸਮਾਰਟ ਫਾਰਮਿੰਗ’ ਕੋਈ ਹਵਾਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਸੌਖਾ ਅਤੇ ਮੁਨਾਫ਼ੇ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਮੁੱਖ ਨੁਕਤਿਆਂ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਗਈ:

ਸੈਂਸਰ ਅਧਾਰਿਤ ਨਿਗਰਾਨੀ (Sensor-based Monitoring): ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਸੈਂਸਰ ਲਗਾਉਣਾ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਨਮੀ ਨੂੰ ਖੁਦ ਮਾਪ ਸਕਣ।

ਡਾਟਾ-ਅਧਾਰਿਤ ਫੈਸਲੇ (Data-driven Decisions): ਰਵਾਇਤੀ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੰਪਿਊਟਰ ਦੀ ਸਹੀ ਗਣਨਾ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਨਾ।

ਮੋਬਾਈਲ ਐਪਲੀਕੇਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਪਸਾਰ: ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ (ਪੰਜਾਬੀ) ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇਣੀ।

ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅਗਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਈਏ ਤਾਂ ਖੇਤੀ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ (Sustainable) ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।

PAU ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼: AI ਰਾਹੀਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਹੱਲ:

1. ਪਾਣੀ ਦੇ ਸੰਕਟ ਲਈ ‘ਆਟੋਮੇਟਿਡ ਇਰੀਗੇਸ਼ਨ’।

ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪੱਧਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਹੈ। PAU ਦੇ ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤੱਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕਿਸਾਨ ਅਕਸਰ ਫਸਲ ਨੂੰ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਣੀ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

AI ਦਾ ਹੱਲ: ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ‘ਸਮਾਰਟ ਇਰੀਗੇਸ਼ਨ ਮਾਡਲ’ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੱਗੇ ਸੈਂਸਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧਾ ਮੋਬਾਈਲ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਘੱਟਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੋਟਰ ਖੁਦ ਚੱਲ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕਹਾਵਤ: “ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਅੰਨ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ” - ਇਹੀ ਗੱਲ ਪਾਣੀ ’ਤੇ ਵੀ ਢੁੱਕਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇਣ ਨਾਲ ਫਸਲ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਝਾੜ ਵਧਦਾ ਹੈ।

2. ਕੀੜਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਇਲਾਜ

ਕਣਕ ਦੀ ਪੀਲੀ ਕੁੰਗੀ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੇ ਝੁਲਸ ਰੋਗ ’ਤੇ ਹੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ PAU ਦੇ ਪਲਾਂਟ ਪੈਥੋਲੋਜੀ ਵਿਭਾਗ ਨੇ AI ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਾਰੇ ਅਹਿਮ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ।

AI ਦਾ ਹੱਲ: ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ (Computer Vision) ਤਕਨੀਕ ਰਾਹੀਂ ਲੈਬਾਰਟਰੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਡਾਟਾਬੇਸ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪੱਤੇ ਦੇ ਧੱਬੇ ਦੇਖ ਕੇ ਬਿਮਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਸਟੇਜ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਈਲ ਰਾਹੀਂ ਫੋਟੋ ਭੇਜ ਕੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਕਲੀ ਜਾਂ ਗਲਤ ਦਵਾਈਆਂ ਦੇ ਮੱਕੜਜਾਲ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲੇਗੀ। (Examp।e ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਪਾਹ ਪੱਟੀ ਵਾਲੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਿਆਂ (ਬਠਿੰਡਾ, ਮਾਨਸਾ, ਮੁਕਤਸਰ) ਵਿੱਚ YOLO-ਅਧਾਰਿਤ ਸਮਾਰਟ ਫੇਰੋਮੋਨ ਟਰੈਪ ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਸਟਮ ਹਰ ਘੰਟੇ ਬਾਅਦ ਕੀੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਰਵਰ ’ਤੇ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ AI ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

3. ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ (Variable Rate Technology)

PAU ਦੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਈ ਕਿ ਯੂਰੀਆ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।

AI ਦਾ ਹੱਲ: ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਵਿੱਚ ‘ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਸੈਂਸਰਾਂ’ ਅਤੇ ਡਰੋਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਖੇਤ ਦੇ ਉੱਪਰੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਇਹ ਨਕਸ਼ਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਖਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਖਾਦ ਦਾ ਖਰਚਾ 25% ਤੱਕ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਤਕਨੀਕ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ, PAU ਦੇ ਮਾਹਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸੀਹਤਾਂ:

ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੈਸ਼ਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਏ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਮਾਹਰਾਂ ਨੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ “ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਮਸ਼ੀਨ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਦੌੜਨ” ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਅਹਿਮ ਸੀਮਾਵਾਂ (Limitations) ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ:

ਡਾਟਾ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (Data Authenticity): ਮਸ਼ੀਨ ਉਹੀ ਨਤੀਜਾ ਦੇਵੇਗੀ ਜੋ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਖਾਵਾਂਗੇ। ਜੇਕਰ ਕਿਸਾਨ ਮੋਬਾਈਲ ਐਪ ਵਿੱਚ ਧੁੰਦਲੀ ਫੋਟੋ ਪਾਵੇਗਾ ਜਾਂ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰੇਗਾ,ਤਾਂ AI ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਕੋਕੋ, ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਬੱਚੇ” - ਜੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗੀ ਤਾਂ ਹੱਲ ਵੀ ਗਲਤ ਹੀ ਨਿਕਲੇਗਾ।

ਛੋਟੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਗਭਗ 65% ਕਿਸਾਨਾਂ ਕੋਲ 5 ਏਕੜ ਤੋਂ ਘੱਟ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹਿੰਗੇ ਡਿਜੀਟਲ ਸੰਦ ਖਰੀਦਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ PAU ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਸਹਿਕਾਰੀ ਸਭਾਵਾਂ (Co-operative Societies) ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਸੰਦ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੋ ਸਕਣ।

ਮੌਸਮੀ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ: AI ਪੁਰਾਣੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਬਦਲਾਅ ਆ ਜਾਵੇ ਜੋ ਪਿਛਲੇ 50 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਮਸ਼ੀਨ ਵੀ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰਵਾਇਤੀ ਤਜਰਬਾ ਹੀ ਕੰਮ ਆਵੇਗਾ।

ਅਗਲਾ ਕਦਮ: PAU ਦੀਆਂ ਡਿਜੀਟਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਜੁੜੀਏ?

ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਦੇ ਆਖਰੀ ਸੈਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਸੌਖਾ ਤਰੀਕਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ:

PAU ਡਿਜੀਟਲ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਤੇ ਐਪਸ: ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਪੰਜਾਬੀ ਐਪਸ ਨੂੰ ਡਾਊਨਲੋਡ ਕਰੋ।

ਕ੍ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰ (KVK): ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਬਣੇ KVK ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਡਿਜੀਟਲ ਖੇਤੀ ਦੀ ਮੁਫ਼ਤ ਸਿਖਲਾਈ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਵਟਸਐਪ (WhatsApp) ਅਲਰਟ ਸੇਵਾ: PAU ਦੇ ਮੌਸਮ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰੀ ਚੇਤਾਵਨੀ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੋ ਤਾਂ ਜੋ ਘਰ ਬੈਠੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੇ।

ਸਿੱਟਾ: “ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸਾਧਨ” ਦਾ ਮੇਲ

PAU ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੀਆਂ ਇਹ ਵਰਕਸ਼ਾਪਾਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਡਿਜੀਟਲ ਹੈ। ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ “ਮਸ਼ੀਨ ਕਦੇ ਬੰਦੇ ਦੀ ਅਕਲ ਦਾ ਬਦਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।” AI ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਰਹੀ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਡਿਜੀਟਲ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਖੇਤ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣਗੇ, ਖਰਚਾ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਮੁੜ ਤੋਂ ਹੱਸੇਗੀ-ਖੇਡੇਗੀ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਬਦਲਾਅ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨਸਲ ਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)