“ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ...”
(25 ਫਰਵਰੀ 2026)
ਆਰਟੀਫੀਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) 21ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੀ ਉਹ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਭਾਰਤ ਮੰਡਪਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਦਿਨਾਂ ਤਕ ਆਯੋਜਿਤ ‘ਇੰਡੀਆ ਏਆਈ ਇਮਪੈਕਟ ਸੰਮੇਲਨ’ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਫਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਭਾਰਤ ਦੀ ਉਸ ਇੱਛਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦਾ ਖਪਤਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਗਵਰਨੈਂਸ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇੱਕ “ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੀ ਪੁਲਾਂਘ” ਦੱਸਦਿਆਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਏਆਈ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਕ ‘ਫੋਰਸ ਮਲਟੀਪਲਾਇਰ’ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ “ਤਿੰਨ ਸੂਤਰਾਂ” - ਲੋਕ (People), ਗ੍ਰਹਿ (Planet), ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਤੀ (Progress) ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ਾ “ਸਰਵਜਨ ਹਿਤਾਏ, ਸਰਵਜਨ ਸੁਖਾਏ” ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਏਆਈ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਵਪਾਰਕ ਮੁਨਾਫੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ: ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਰਤਨ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਏ ਆਈ ਰਣਨੀਤੀ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ ਵਿੱਚ ਏਆਈ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਹਿਤਾਂ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਭਾਰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਇੱਕ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ‘ਭਾਰਤ-ਜੈਨ ਪਰਮ-2’ (BharatGen Param2) ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਸੀ। ਇਹ 17 ਬਿਲੀਅਨ ਪੈਰਾਮੀਟਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਲਟੀਮੋਡਲ ਮਾਡਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸਮਰਥਿਤ ਕੰਸੋਰਟੀਅਮ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ 22 ਅਨੁਸੂਚਿਤ ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਡਲ ਪੇਂਡੂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ‘ਵੌਇਸ-ਫਸਟ’ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਰਾਹੀਂ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਏਗਾ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਟਾਈਪ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
ਡਿਜਿਟਲ ਪਬਲਿਕ ਇਨਫਰਾਸਟ੍ਰਕਚਰ (DPI) ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਆਂ
ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਇਸਦਾ ਡਿਜਿਟਲ ਪਬਲਿਕ ਇਨਫਰਾਸਟ੍ਰਕਚਰ ਹੈ। ਆਧਾਰ (Aadhaar), UPI ਅਤੇ ਡਿਜੀ ਲਾਕਰ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਾਖ ਬਣਾਈ ਹੈ। ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਇਹ ‘ਡਿਜੀਟਲ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨਾਂ’ ਏਆਈ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, “ਇੰਡੀਆ ਏਆਈ ਮਿਸ਼ਨ’ ਦੇ ਤਹਿਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 38,000 ਤੋਂ ਵੱਧ GPUs (ਗ੍ਰਾਫਿਕਸ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸਿੰਗ ਯੂਨਿਟ) ਦਾ ਇੱਕ ਜਨਤਕ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਸਟਾਰਟ-ਅੱਪਸ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿੰਗੀ ਸੁਵਿਧਾ ਸਿਰਫ 65 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਦਰ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਔਸਤ ਲਾਗਤ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 70% ਘੱਟ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀਕਰਨ ਵੱਲ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਹੈ।
ਰਣਨੀਤਕ ਗਠਜੋੜ: ਪੈਕਸ ਸਿਲਿਕਾ (Pax Silica)
ਸੰਮੇਲਨ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ‘ਪੈਕਸ ਸਿਲਿਕਾ’ ਗਠਜੋੜ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਕਸਦ ਸੈਮੀਕੰਡਕਟਰ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਚੇਨ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਤ ਦੀ ਏਆਈ ਤਰੱਕੀ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਰੁਕਾਵਟ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਰਹੇ।
ਪੈਮਾਨੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ, ਇੱਕ ਕੌੜੀ ਸਚਾਈ (The Scale Paradox)
ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਚਰਚੇ ਹੋਏ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਜਿਸਨੂੰ “ਪੈਮਾਨੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ” ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਆਰਥਿਕ ਹਕੀਕਤ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਾੜਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਏਆਈ ਮਿਸ਼ਨ ਦਾ ਬਜਟ ਲਗਭਗ 1.25 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ (10,372 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ) ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਮਾਈਕਰੋਸਾਫਟ, ਗੂਗਲ ਜਾਂ ਐਮਾਜ਼ਾਨ ਵਰਗੀ ਇੱਕ ਸਿੰਗਲ ਕੰਪਨੀ ਸਲਾਨਾ 20 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਿਰਫ ਏਆਈ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ’ਤੇ ਖਰਚ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਾੜਾ ਸਿਰਫ ਪੈਸੇ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਤਕਨੀਕੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ‘ਭਾਰਤ-ਜੈਨ’ 17 ਬਿਲੀਅਨ ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ’ਤੇ ਅਧਾਰਤ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਮੋਹਰੀ ‘ਫਰੰਟੀਅਰ ਮਾਡਲ’ ਹੁਣ ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ (ਲੱਖ ਕਰੋੜ) ਪੈਰਾਮੀਟਰਾਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇਸ ਵੇਲੇ ਏਆਈ ਦੀ ‘ਵਰਤੋਂ’ (Application) ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ‘ਈਜਾਦ’ (Invention) ਜਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਾਡਲ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਬਹੁਤ ਪਿੱਛੇ ਹਾਂ।
ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਰਣਨੀਤੀ ਹੁਣ ਤਿੰਨ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ:
ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਵੇਸ਼: $1.25 ਬਿਲੀਅਨ ਦਾ ਇੰਡੀਆ ਏਆਈ ਮਿਸ਼ਨ।
ਨਿੱਜੀ ਉਤਸ਼ਾਹ: $12 ਬਿਲੀਅਨ (₹1 ਲੱਖ ਕਰੋੜ) ਦਾ RDI ਫੰਡ।
ਗਲੋਬਲ ਨਿਵੇਸ਼: ਕੇਂਦਰੀ ਮੰਤਰੀ ਅਸ਼ਵਨੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਮੇਲਨ ਦੌਰਾਨ $250 ਬਿਲੀਅਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੂੰਜੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ‘ਏਆਈ ਵਰਤੋਂ’ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਕੇ ‘ਏਆਈ ਦੀ ਕਾਢ’ (Invention) ਕੱਢਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਏਗੀ।
ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ (R&D) ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਸੰਕਟ
ਲੇਖ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪਹਿਲੂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ (R&D) ’ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਵੇਸ਼ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਜੀਡੀਪੀ ਦਾ ਸਿਰਫ 0.64% ਹੀ R&D ’ਤੇ ਖਰਚ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਦੱਖਣੀ ਕੋਰੀਆ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ 3% ਤੋਂ 4.5% ਤਕ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਇੰਜਨੀਅਰ ਅਤੇ ਖੋਜਕਰਤਾ ਬਿਹਤਰ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਅਤੇ ਫੰਡਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਗਈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਭਾਰਤ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਏਆਈ ਲੀਡਰਸ਼ਿੱਪ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 2026 ਦੇ ਬਜਟ ਵਿੱਚ 1 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੇ RDI (ਖੋਜ, ਵਿਕਾਸ ਅਤੇ ਨਵੀਨਤਾ) ਫੰਡ ਨੂੰ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਫੰਡ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਉਦਯੋਗ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਗਵਰਨੈਂਸ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਨਿੱਜਤਾ
ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਸਦੇ ਨੈਤਿਕ ਪਹਿਲੂਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਡਿਜਿਟਲ ਪਰਸਨਲ ਡੇਟਾ ਪ੍ਰੋਟੈਕਸ਼ਨ (DPDP) ਐਕਟ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਨੀਂਹ ਤਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਨ। ਏਆਈ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਡੇਟਾ ਹੀ ‘ਨਵਾਂ ਤੇਲ’ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਐਲਗੋਰਿਦਮਿਕ ਪੱਖਪਾਤ (Bias) ਅਤੇ ਨਕਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ (Deepfakes) ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਜਤਾਈ ਗਈ।
ਸਿੱਟਾ: ਅਭਿਲਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹਕੀਕਤ ਦਾ ਸੰਤੁਲਨ
ਇੰਡੀਆ ਏਆਈ ਸੰਮੇਲਨ 2026 ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਏਆਈ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ “ਏਆਈ ਫਾਰ ਆਲ” (AI for All) ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ (Global South) ਲਈ ਇੱਕ ਉਮੀਦ ਦੀ ਕਿਰਨ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਤਕਨੀਕੀ ਦਿੱਗਜਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਨਵੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਖੋਜ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ।
ਜੇਕਰ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਅਤੇ ਲਾਗੂਕਰਨ (Implementation) ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਪੂਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨਾ ਸਿਰਫ ਏਆਈ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ, ਸਗੋਂ ਇਸਦੀ ਕਾਢ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਸੰਮੇਲਨ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਮਾਗਮ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ‘ਡਿਜੀਟਲ ਸੁਤੰਤਰਤਾ’ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਕ ਸਾਹਸੀ ਕਦਮ ਸੀ।
ਇਸ ਸੰਮੇਲਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਅਸਲ ਚੁਣੌਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਕੀ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਅਬਾਦੀ ਦੇ ਡੇਟਾ ਅਤੇ ਸਸਤੇ ਕੰਪਿਊਟਿੰਗ ਸਰੋਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਕਾਢਾਂ (Inventions) ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕੇਗਾ? ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਨਿੱਜੀ ਖੇਤਰ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਤੋਂ ਮਿਲੇਗਾ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (