“ਮੈਂ ਬੇਬੇ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਿੰਨੇ ਨਾਮ ...”
(26 ਅਗਸਤ 2026)
ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੀ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਅਫਸਰ ਵਜੋਂ ਚੋਣ ਹੋ ਗਈ। ਪਹਿਲੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਲਹਿਰਾਗਾਗਾ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਸਧਾਰਨ ਕਿਸਾਨੀ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ। ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਅਪਣੱਤ ਭਰੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਬਣ ਗਈ, ਭਾਵੇਂ ਬੈਂਕ ਦੇ ਕੁਝ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਇਸ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਾ ਕਰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਬੁਢੇਪਾ ਪੈਨਸ਼ਨ ਬੈਂਕ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੈਨਸ਼ਨ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਕਈ ਦਿਨ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਮੇਲਾ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਚਾਰ ਕੁ ਦਿਨ ਬਹੁਤ ਭੀੜ ਰਹਿੰਦੀ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਹੀ ਅਜਬ ਵਰਤਾਰਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ। ਇੱਕ ਬਿਰਧ ਬੇਬੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੈਂਕ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀ। ਬਰਾਂਚ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਰੌਲਾ ਜਿਹਾ ਪੈਂਦਾ ਅਤੇ ਬੇਬੇ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਬੇਬੇ ਆਈ, ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਾਗ਼ਜ਼ ਦਾ ਟੁਕੜਾ ਸੀ। ਸਕਿਓਰਿਟੀ ਗਾਰਡ ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਨੇਜਰ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਸੀਟ ਕੈਸ਼ੀਅਰ ਕੈਬਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸ਼ਖਸ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਮਹੀਨੇ ਤੋਂ ਹਰ ਵਾਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਪਰਤਣਾ ਪੈਂਦਾ।
ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਨੇਜਰ ਸਾਹਿਬ ਛੁੱਟੀ ’ਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਬੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਈ। ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਰਲਾ ਸੀ। ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਬੇਬੇ ਕੋਲ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਦੀ ਕਾਪੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਖਾਤਾ ਨੰਬਰ ਯਾਦ ਹੈ। ਮੈਂ ਬੇਬੇ ਨੂੰ ਅਧਾਰ ਕਾਰਡ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਬੇਬੇ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸ਼ਨਾਖਤੀ ਕਾਰਡ ਮੰਗਿਆ, ਜਵਾਬ ਆਇਆ ਕਿ ਉਸ ਕੋਲ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਨਾਖਤੀ ਕਾਰਡ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਮਾਗ ਅੰਦਰ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕਿਤੇ ਬੇਬੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ! ਖੈਰ! ਬੇਬੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸਦੀ ਹਾਲਤ ਝੱਖੜਾਂ ਦੇ ਝੰਭੇ ਰੁੱਖ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿਸੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਅ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਬੇਬੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਗੁਰਮੇਲ ਕੌਰ ਦੱਸਿਆ। ਮੈਂ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਖਾਤਾ ਗੁਰਮੇਲ ਕੌਰ ਨਾਮ ’ਤੇ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਸ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਜੋ ਖਾਤੇ ਮਿਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਬੇ ਦਾ ਖਾਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬੇਬੇ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਖਾਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹਵਾਏ ਲੰਮਾ ਅਰਸਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਪੜਾਸੀ ਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ 20-25 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਖਾਤੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਬੇਬੇ ਦਾ ਖਾਤਾ ਲੱਭਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਸਾਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਖਾਤਿਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣਾ ਸੀ। ਚਪੜਾਸੀ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਨਾ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਬੇਬੇ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਵੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਬੇਬੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ ਤੇ ਖੁਦ ਖਾਤਿਆਂ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਘੋਖਣ ਲੱਗਾ।
20-25 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਖਾਤਿਆਂ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਪੀਲੇ ਪੈ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸਾਰਾ ਰਿਕਾਰਡ ਟੇਬਲ ’ਤੇ ਰੱਖ ਕੇ ਬੇਬੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫੋਟੋ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਇਕੱਲਾ ਖਾਤਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਖਾਤਾ ‘ਮੇਲੋ ਕੌਰ’ ਨਾਂ ਦਾ ਆਇਆ, ਬੇਬੇ ਨੇ ਝੱਟ ਫੋਟੋ ਪਛਾਣ ਲਈ। ਖਾਤੇ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਦੀ ਕਾਪੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਉੱਪਰ ਮੇਲੋ ਕੌਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰ ਹੋਰ ਸਨ। ਮੈਂ ਬੇਬੇ ਤੋਂ ਉਸਦੇ ਪਤੀ, ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨੂੰਹ ਦਾ ਨਾਮ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸਨੇ ਤਿੰਨੇ ਨਾਮ ਸਹੀ ਦੱਸੇ ਜੋ ਰਾਸ਼ਨ ਕਾਰਡ ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਸਨ। ਮੈਂ ਸਮਝ ਗਿਆ ਕਿ ਬੇਬੇ ਦਾ ਖਾਤਾ ਮੇਲੋ ਨਾਮ ’ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਬੇਬੇ ਦਾ ਵਾਊਚਰ ਭਰਿਆ ਤੇ ਉਹਨੂੰ ਕੈਸ਼ੀਅਰ ਕੋਲੋਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਕੈਸ਼ੀਅਰ ਨੇ ਬੇਬੇ ਤੋਂ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਦੀ ਕਾਪੀ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੈਸ਼ੀਅਰ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਕਾਪੀ ਦੇਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਕੈਸ਼ੀਅਰ ਨੇ ਨਵੀਂ ਕਾਪੀ ਪ੍ਰਿੰਟ ਕਰ ਕੇ ਬੇਬੇ ਨੂੰ ਪੈਨਸ਼ਨ ਦਾ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਬੇਬੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ 100 ਰੁਪਏ ਦਾ ਨੋਟ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਮੈਂ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ। ਬੇਬੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਤੁਰੇ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਾਵੀਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਹਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਲਤ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸਦਾ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਤਲਾਕ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੇਬੇ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਕੋਲ ਚੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ ਸੀ ਪਰ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਆ ਦਿੱਤੀ। ਬੇਬੇ ਦਾ ਪਤੀ ਮੁੰਡੇ ਦੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚੱਲ ਵਸਿਆ ਸੀ। ਮੈਂ ਬੇਬੇ ਨੂੰ ਮੁੰਡੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਮੁੰਡਾ ਉਸ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੋਹਾ-ਕੂੜਾ ਕਰ ਕੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਦੇ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਉਸ ਕੋਲ ਨਸ਼ੇ ਲਈ ਪੈਸੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਉਹ ਬੇਬੇ ਤੋਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਪੈਸੇ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਪੈਸੇ ਦੇਣ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਮੁੰਡੇ ਨੇ ਬੇਬੇ ਦੇ ਸੰਦੂਕ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬੇਬੇ ਦੇ ਬੈਂਕ ਦੀ ਕਾਪੀ ਅਤੇ ਸ਼ਨਾਖਤੀ ਕਾਰਡ ਵੀ ਸੜ ਗਏ।
ਬੇਬੇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣ ਕੇ ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ‘ਧਰਤੀ ਹੇਠਲਾ ਬਲਦ’ ਯਾਦ ਆ ਗਈ। ਇੰਝ ਜਾਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕੀ ਖੜ੍ਹਾ ਬਲਦ ਸਿੰਗ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (sarokar2015@gmail.com)
