“ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਅਸਲ ਕਸਵੱਟੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਯਾਦ ਕਰ ...”
(30 ਜੁਲਾਈ 2026)

ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਲਿਖਣਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕੇ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਤਰਕ ਕਰ ਸਕੇ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛ ਸਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਸਕੇ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕੇ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਕੇਵਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ।

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਸੰਸਥਾਗਤ ਢਾਂਚਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰਿਵਾਰ, ਭਾਈਚਾਰਾ, ਕੰਮ-ਧੰਦਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸਿੱਖਣ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਸਨ। ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖਦਾ ਸੀ। ਖੇਤੀ, ਕਾਰੀਗਰੀ, ਸੰਗੀਤ, ਲੋਕ-ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਮੁੱਲ, ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਦੂਜਿਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਣਾ ਵੀ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਅਨੁਭਵ ਵੀ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਣਾ, ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਹੋਇਆ। ਵਿਗਿਆਨ, ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਾ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਤਰੱਕੀ ਇਸੇ ਸੰਸਥਾਗਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਜਨਤਕ ਢਾਂਚਾ ਉਸਰਨ ਨਾਲ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸਿੱਖਿਆ ਤਕ ਸਾਧਨ ਵਿਹੂਣੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵੀ ਵਧੀ। ਪਰ ਇਸ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਚੁਣੌਤੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਕਈ ਵਾਰ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸਮਝ ਲਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਧਿਰ ਸਿਰਫ ‘ਜਾਣਦੀ’ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਧਿਰ ਸਿਰਫ ‘ਸਿੱਖਦੀ’ ਹੈ। ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇੱਕੋ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਬ੍ਰਾਜ਼ੀਲ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਿੱਖਿਆ-ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਪਾਉਲੋ ਫਰੇਰੇ ਨੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਆਲੋਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿਰਫ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਰਹਿ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਰਫ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਫਰੇਰੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਸਿੱਖਿਆ ਸੰਵਾਦ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਭਾਗੀਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਖਦਾ ਵੀ ਹੈ; ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਿੱਖਦਾ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਫਰੇਰੇ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਅੱਜ ਵੀ ਉੰਨੀ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗਿਕ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਵਿਚਾਰ ਬਰਾਬਰ ਸਹੀ ਹੈ ਜਾਂ ਹਰ ਰਾਏ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਭਾਗੀਦਾਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵਜੋਂ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨੂੰ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਵਾਦ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਵਾਦ ਬਣਦਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ?

ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖਣਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਇੰਨੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖਣਾ ਕੇਵਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਵਾਦ ਹੈ।

ਇਸੇ ਲਈ ਇੱਕੋ ਗੱਲ ਦੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰਾ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਉਸ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਈ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਫਰਕ ਸਿਰਫ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀ ਬਣਤਰ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨਵੀਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਖਾਲੀ ਕਾਗਜ਼ ਵਾਂਗ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਹ ਉਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਉਸਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਅਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਉਸਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਸਮਝ ਨਾਲ ਟਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਦੇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਫ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ। ਭਾਸ਼ਾ ਇਹ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ। ਇੱਕੋ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤਦੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨਾਲ ਜੁੜਦੀ ਹੈ। ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ - ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਦਾ। ਹਰ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਧ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਲਈ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਆਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਾਂਚ, ਪਰਖ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਸਮਾਜ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਇੱਕ-ਪਾਸੜ ਹੋ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਥਾਂ ਹੀ ਨਾ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸੰਵਾਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲਵੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਜਾਂਚ ਜਾਂ ਤਰਕ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸੰਵਾਦ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਅਧਾਰ ਸਿਰਫ ਬੋਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਜਾਂਚ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਹੈ।

ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਕੋਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਗੱਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਸਹੀ ਹੈ। ਸੰਵਾਦ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਇਹ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਮਝ ਹੋਰ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਨਿਮਰਤਾ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਅਸਲ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਫ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲ ਵੀ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਗਾ ਸਿੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸਿਰਫ ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਮਝ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ‘ਗਿਆਨ ਦੇਣ’ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਜੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਅਸਲ ਸਿੱਖਣਾ ‘ਅਰਥ ਸਿਰਜਣ’ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਕਿਤਾਬ, ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਸਮਾਜ - ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਅਰਥਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇੱਕ ਧਿਰ ਇਕੱਲੀ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅਰਥਪੂਰਨ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸੰਵਾਦ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਸਿੱਖਣਾ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੁਕਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਸੁਣਨ, ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗਿਆਨ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਅਸਲ ਕਸਵੱਟੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੰਨੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਯਾਦ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਅਸਲ ਕਸੌਟੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਵਾਦ ਰਚ ਸਕੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਲਈ ਥਾਂ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਸਬੂਤਾਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਵੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਲਈ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਵੀ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)