“ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖੀ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ...”
(12 ਨਵੰਬਰ 2026)

ਨਸ਼ਾ ਅਕਸਰ ਸੁਖ ਲਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਰਾਹਤ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਾਹਤ, ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ, ਇਕੱਲੇਪਨ ਤੋਂ, ਉਕਤਾਹਟ ਤੋਂ ਅਤੇ ਉਸ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਜੋ ਅਰਥ ਤੋਂ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਨਸ਼ਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਜਿਊਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਸ ਡੂੰਘੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਹੜੀ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੋੜੀਂਦਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਨੇ ਧਿਆਨ ਭਟਕਾਉਣ ਨੂੰ ਪੂਰਨਤਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਜੀਅ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਹੜੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤਪਾਦਕਤਾ, ਠਹਿਰਾਅ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਤੇਜਨਾ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਪਲਬਧੀ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ, ਇਹ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸ਼ਰਾਬ, ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਜਾਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਾਲੇ ਵਿਹਾਰਾਂ ਵੱਲ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਇਸ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਥੱਕੇ ਅਤੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਲਗਾਤਾਰ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿਖਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਡਰਾਉਣੀ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਭੱਜਣ ਦਾ ਰਸਤਾ ਆਕਰਸ਼ਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਾ ਇੱਛਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਨਹੀਂ, ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਹੈ।

ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ; ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ, ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਨੈਤਿਕ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੱਚ ਹੈ। ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਾਜ਼ਰੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਦੋਂ ਅਰਥਪੂਰਨ ਲਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਪੂਰਨਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਲਈ ਅਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਹੈ, ਜੋ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਮੁਨਾਫਾ ਕਮਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਉਦਯੋਗ ਬੇਚੈਨ ਮਨਾਂ, ਚਿੰਤਤ ਸਰੀਰਾਂ ਅਤੇ ਅਧੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਡੂੰਘੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਗਰੂਕ ਅਬਾਦੀ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਨਕਲੀ ਰਾਹਤ ’ਤੇ ਘੱਟ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਚੇਤਤਾ ਸਿਰਫ ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵੀ ਹੈ।

ਨਿਊਰੌਲੋਜੀਕਲ ਨਜ਼ਰੀਏ ਤੋਂ, ਨਸ਼ਾ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਣਾਲੀ (Award System) ਨੂੰ ਹਾਈਜੈਕ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਤਣਾਅ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਭਰੋਸਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਾਲਸਾ ਅਟੱਲ ਜਿਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਦਿਮਾਗ ਨਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਦਿਮਾਗ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੁਚੇਤਤਾ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਨਸ਼ਾ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਠਹਿਰਾਅ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਦੇਖਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਪੈਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਹੁਕਮਰਾਨ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀਆਂ। ਇਹ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਖਾਲੀ ਸਥਾਨ - ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ - ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸੁਚੇਤਤਾ ਆਧਾਰਿਤ ਰਿਕਵਰੀ ਤਰੀਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਅਸੁਵਿਧਾ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣਾ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦਰਦ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਦਰਦ ਦਾ ਡਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਛਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਅਤੇ ਥੱਲੇ ਉੱਤਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਸਮਝ ਸ਼ਰਮ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹੌਸਲਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਠੀਕ ਹੋਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਨਸ਼ਾ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ’ਤੇ ਵੀ ਫਲਦਾ-ਫੁੱਲਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਸੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੁਰਾ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੁਚੇਤਤਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਾਖਰਤਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ - ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ, ਸਹਿਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ। ਜਦੋਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤੇਜਨਾ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਡੁੰਘਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਚਮਕ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਅਸਹਿਜ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਉਕਤਾਹਟ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਹੁਨਰਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਾਲੇ ਵਿਹਾਰ ਜੁੜਾਵ ਦੇ ਬਦਲ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਚੇਤਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀ ਸਾਖਰਤਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਣਾ ਕਿ ਤਣਾਅ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਬਦਲਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲਈ ਡਰ ਆਧਾਰਿਤ ਚਿਤਾਵਣੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਸੁਚੇਤਤਾ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਰੋਕਥਾਮ ਵੱਲ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਲਚਕੀਲੇਪਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਸੁਚੇਤਤਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੁਧਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕੰਮਕਾਜੀ ਸਥਾਨ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਥਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਮਿਉਨਿਟੀਆਂ ਵਿਚਾਰ ਲਈ ਥਾਂਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਕੱਲਾਪਨ ਘਟਦਾ ਹੈ।

ਇੱਕ ਜਾਗਰੂਕ ਸਮਾਜ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਪਰ ਉਸ ਤੋਂ ਭੱਜਣ ਦੀ ਲੋੜ ਜ਼ਰੂਰ ਘਟਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਅਸੁਖਾਵਟ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋਣਗੇ। ਫਿਰ ਸੁਖ ਨੂੰ ਰਸਾਇਣਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ; ਅਰਥ ਨੂੰ ਫਿਰ ਟਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ।

ਜੇ ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸੰਸਾਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖੀ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਥਕਾ ਦੇਵੇ ਪਰ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੇ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਾ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਨਸ਼ਾ ਨਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਰਹੇਗਾ। ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੁਚੇਤਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੁਝਾਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਰਵਜਨਿਕ ਭਲਾਈ ਵਜੋਂ ਪਾਲਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਆਖਰਕਾਰ ਨਸ਼ੇ ਨੂੰ ਉਸਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਫੜ ਸਕਾਂਗੇ।

ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੜਾ ਸਧਾਰਨ ਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਹੈ: ਕੀ ਅਸੀਂ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ?

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)